AUZEF Dış Ticarete Giriş Çıkmış Sorular

Dış Ticarete Giriş dersi, ülkelerin neden ticaret yaptığını klasik ve çağdaş kuramlarla, ticaretin araçlarını (tarife, sübvansiyon, kur) ve ödemeler dengesini ele alır. Merkantilizmden Heckscher-Ohlin modeline uzanan düşünce çizgisi ile gümrük birlikleri ve üretim kavramları sınavın ana eksenidir.

Erken görüşler: Merkantilizm ve Fizyokrasi

• Merkantilizm zenginliği altın ve gümüş stokunda görür; bunun için sürekli dış ticaret fazlası hedefler.
• Merkantilistler ulusal gücü artırmak için güçlü ordu ve değerli maden birikimini savunur.
• Fizyokratlar serbest dış ticareti benimser; fazla verme hedefi merkantilizme aittir.
• Fizyokrasinin yerini Adam Smith'in mutlak üstünlükler teorisi almıştır.

Klasik kuramlar: Smith ve Ricardo

• Adam Smith ilk dış ticaret teorisini kurmuş, mutlak üstünlükler teorisini geliştirmiştir; teori verimlilik farklarına dayanır ve serbest ticareti savunur.
• Mutlak üstünlükte ülke, daha ucuz ve verimli ürettiği malda uzmanlaşır.
• David Ricardo'nun karşılaştırmalı (mukayeseli) üstünlük teorisinde ticaret göreli verimlilik ve görece fiyat farklarından doğar.
• Ricardo modelinde üstünlüğün dayanağı emek maliyetidir; iki malda da dezavantajlı ülke bile kazanır.
• Teori her ülkenin kazanacağını söyler ve pratikte çok sayıda mal için de işler.

Üretim kavramları ve eğriler

• Üretim olanakları eğrisi, eldeki kaynak ve teknolojiyle ulaşılabilecek en yüksek mal bileşimlerini iki mal için gösterir.
• Fırsat maliyeti sabitse eğri doğrusal olur; artıyorsa orijine göre içbükeydir.
• Eğrinin bir noktadaki eğimi marjinal dönüşüm oranıdır.
• Toplumsal farksızlık eğrisi aynı refah düzeyini veren mal bileşimlerini gösterir.
• Ölçeğe sabit getirideki girdi artışı çıktıyı aynı oranda artırır; dengeli büyümede faktörler ve üretim aynı oranda büyür.
• Verimlilik artışı birim maliyeti düşürür, fırsat maliyetini yükseltmez; uzmanlaşma da birim maliyeti azaltır.

Faktör Donatım (Heckscher-Ohlin) Teorisi

• Ülkeler bol ve ucuz faktörü yoğun kullanan malda uzmanlaşır; sermaye zengini ülke sermaye yoğun mal üretir.
• Ticaretin doğması için faktör donatım oranlarının ülkeler arasında farklı olması şarttır.
• Varsayımlar: tam rekabet, ölçeğe sabit getiri, aynı teknoloji ve homojen mallar.
• Stolper-Samuelson: bol faktörün reel getirisi artar, kıt faktörünki düşer; emek zengini ülkede ücretler yükselir.
• Model gelir dağılımı ve faktör fiyatlarıyla ilgilenir, enflasyonla değil.
• Üretim faktörleri ülkeler arasında eşit dağılmaz; ticaret bu farktan doğar.

Teklif eğrileri ve denge analizi

• Teklif eğrisi, ülkenin ithal mal karşılığında vermeye razı olduğu ihraç miktarlarını gösterir.
• İki ülkenin eğrilerinin kesiştiği noktada ticaret haddi, ihracat ve ithalat miktarları belirlenir; bu dış ticaret dengesidir.
• Döviz kuru bu denge noktasında belirlenmez.
• Eğrinin bir mal eksenine yakın olması o malda üstünlüğü gösterir; dışa kayma ticaret hacminin genişlemesidir.
• Kısmi denge tek malı ve arz-talep kesişimini inceler; teklif eğrileri genel dengeyle ilgilidir.

Tarife ve ticaret politikaları

• Tarife dış ticarete uygulanan vergidir; dış ticaret ve maliye politikası aracıdır, para politikası aracı değildir.
• Ad valorem vergi CIF bedel üzerinden, spesifik vergi birim başına sabit tutarla alınır.
• Tarifenin mikro etkileri tüketim, üretim, ölü yük ve gelir etkileridir.
• Savaş sonrası GATT ve DTÖ müzakereleriyle sanayi ürünü tarifeleri çok düşmüştür.
• İhracat sübvansiyonu vergi iadesi, ucuz kredi gibi desteklerdir; damping malı maliyetin ya da iç fiyatın altında satmaktır ve anti-damping vergisiyle karşılanır.

Gümrük birliği, kur ve ödemeler bilançosu

• Gümrük birliğinde üyeler arası vergi sıfırlanır, dışarıya ortak tarife uygulanır; üyelerin eşit büyüklükte olması gerekmez.
• Viner'e göre birlikler hem ticaret yaratıcı hem saptırıcı olabilir, her koşulda etkin değildir.
• Devalüasyon, resmi kararla ulusal paranın değerini düşürmektir; sabit kurda merkez bankasının döviz rezervi gerekir.
• Dış ticaret açığında net döviz çıkışı olur.
• Ödemeler bilançosu yerleşiklerin dış dünyayla tüm mali işlemlerini kaydeder; portfolyo yatırımları cari işlemlerde değil sermaye ve finans hesabında yer alır.
• Arbitraj anlık fiyat farkından risksiz kazançtır; beklentiye dayanan işlem spekülasyondur.

Merkantilizm

Zenginliği değerli maden stokuyla ölçen, ihracat fazlası ve güçlü ordu savunan görüş.

Mutlak üstünlük

Bir malı diğer ülkeden daha verimli ve ucuz üretebilme durumu.

Karşılaştırmalı üstünlük

Göreli olarak daha az verimsiz olunan malda uzmanlaşarak kazanç sağlama ilkesi.

Üretim olanakları eğrisi

Eldeki kaynaklarla üretilebilecek azami mal bileşimlerinin eğrisi.

Marjinal dönüşüm oranı

Bir malı bir birim artırmak için vazgeçilen diğer mal miktarı.

Nispi fiyat

Bir malın değerinin başka mallar cinsinden ifadesi.

Teklif eğrisi

Ülkenin ithalat karşılığı sunmaya hazır olduğu ihracat miktarlarını gösteren eğri.

Dışsal ekonomiler

Firmanın dışından kaynaklanan maliyet düşürücü etkenler.

Damping

Malı yurt dışında iç fiyatın ya da maliyetin altında satma uygulaması.

Devalüasyon

Ulusal paranın değerinin resmi kararla düşürülmesi.

Ad valorem vergi

İthal malın CIF bedeline göre hesaplanan vergi.

Spesifik vergi

Malın türü ve ölçü birimine göre birim başına alınan vergi.

• Mutlak üstünlük (Smith) ile karşılaştırmalı üstünlük (Ricardo) karıştırılmamalı; ikincisinde iki malda da dezavantajlı ülke kazanır.
• Merkantilizm dış ticaret fazlası, fizyokrasi serbest ticaret ister.
• Teklif eğrilerinin kesişimi genel denge ve dış ticaret dengesidir; arz-talep kesişimi kısmi dengedir. Döviz kuru bu noktada belirlenmez.
• Tarife para politikası aracı değildir; ad valorem CIF'e, spesifik birime dayanır.
• Heckscher-Ohlin'de mallar homojendir ve faktör oranları farklıdır; malların farklılaşması modern kuramlara aittir.