AUZEF Doğal Afetler Ve Afetler Coğrafyası Çıkmış Sorular

Ders, doğal afetlerin ne olduğunu, Dünya'nın ve Güneş Sistemi'nin oluşumunu, yerin yapısını, levha hareketlerini, kırık ve kıvrım yapılarını ve depremlerin temel kavramlarını ele alır. Türkiye'nin fay ve deprem özellikleri de önemli bir yer tutar.

Afet kavramı ve Türkiye'deki afetler

• Bir olayın afet sayılması için şiddetli olması şart değildir; yaşamı aksatması ve mevcut imkânların yetersiz kalması belirleyicidir.
• Nükleer reaktör patlaması insan kaynaklıdır, doğal afet sayılmaz.
• Çığ, sel, volkan ve tsunami bugün de afet nedenidir; veba ise kontrol altındadır.
• Türkiye'de son 65 yılda en büyük hasarı depremler vermiştir.
• Yıkıcı depremler Türkiye'de yaklaşık 1.5 yıl veya daha kısa aralıklarla görülür.
• Asya'da 1900-2013 arasında en çok ölüm kuraklık, en büyük maddi zarar seller kaynaklıdır.

Evren, Güneş Sistemi ve gezegenler

• Çok sayıda gök cisminden oluşan topluluğa galaksi denir.
• Evrenin ilk döneminde ışınım sıcaklığının çok düştüğü evre Karanlık Dönem adını alır.
• Kant-Laplace kuramı Nebula Teorisi olarak da bilinir.
• Dünya'nın iç komşusu Venüs, dış komşusu Mars'tır; Uranüs dış gezegendir.
• Mars ile Jüpiter arasındaki bölge asteroid kuşağıdır.
• Venüs'ün bilinen doğal uydusu yoktur; gel-git olayının asıl nedeni Ay'dır.

Güneş'in enerjisi ve gök cisimleri

• Füzyon hafif atom çekirdeklerinin birleşmesidir; fisyon çekirdeğin parçalanmasıdır.
• Yeterince büyük kütleli bir gezegende yoğun çekirdek tepkimeleri başlarsa sıcaklık aşırı artar ve gezegen yıldız gibi ışık verir.
• Tempel-1 üzerindeki deney, kuyruklu yıldızlarda önemli miktarda su bulunduğunu göstermiştir.
• Ay yüzeyindeki kraterler meteor çarpmalarının kanıtıdır.

Yerin katmanları ve küreler

• Troposfer atmosferin en alt katmanıdır; hava olayları ve uçak uçuşları burada görülür.
• İyonosfer termosfer içinde yer alır; ozonosfer yerin iç katmanı değildir.
• Kabuk ile mantoyu Mohorovicic, mantoyu çekirdekten Gutenberg süreksizliği ayırır.
• Hidrosfer, çukurluklarda biriken suların oluşturduğu su küredir.
• Okyanusal kabuk SiMa (silisyum-magnezyum) katmanıdır ve çoğunlukla bazik, ultrabazik kayalardan oluşur.
• Kübik kristal sisteminde birbirine dik üç eksen vardır.

Yerin geçmişi ve jeolojik zamanlar

• Zirkon mineralleri suyun 4.5 milyar yıl öncesinden beri var olduğunu gösterir.
• Yaklaşık 2 milyar yıl önce hidrotermal çatlaklardan gelen demir deniz tabanlarını örtmüştür.
• Devoniyen'de canlılar denizlerden karalara hızla yayılmıştır.
• Karbonifer'de kara bitki örtüsü çeşitlenmiş, bu da hidrokarbon yataklarının oluşumuna yol açmıştır.

Levha tektoniği

• Orojenez dağ oluşumudur; okyanus ortasındaki volkanik etkinliğe rift oluşumu denir.
• Levhaların birbirinden uzaklaşması diverjan harekettir; Atlantik'in iki yanında açılma-uzaklaşma görülür.
• Güney Amerika'nın batı kıyısında okyanus levhası kıta levhasının altına dalar (dalma-batma).
• Litosfer yaklaşık 70-100 km kalınlıktadır.
• Depremler çoğunlukla levha sınırlarında oluşur.
• Türkiye büyük ölçüde Alp-Himalaya orojenik kuşağındadır; diri fayları Arabistan-Anadolu levhalarının çarpışması oluşturur.

Deformasyon, kıvrım ve faylar

• Yük kalkınca şeklin geri dönmesi elastik deformasyondur; plastik sınır aşılırsa kırılma olur.
• Kıvrımlar plastik deformasyon ürünüdür; kemer biçimli kıvrım antiklinaldir; sıcaklık plastik davranışı artırır.
• Makaslama çatlakları belirli açıyla kesişir; testere dişi görünümlü çatlaklar stilolitiktir.
• Fay sayılmak için kırığın iki yanındaki blokların birbirine göre yer değiştirmesi gerekir; bu hareketin miktarı atımdır.
• Fay breşi sürtünmeden doğan köşeli parçalardır; fay kertiği hareket yönünü gösterir.
• Kuzey Anadolu Fayı doğrultu atımlıdır; Doğu Anadolu Fayı sol yönlü doğrultu atımlıdır; tavan bloğu yukarı çıkarsa ters fay oluşur.
• Son 10 bin yılda en az bir deprem üretmiş fay aktif sayılır.

Deprem bilgisi

• Deprem, biriken elastik enerjinin ani boşalmasıyla oluşan yer sarsıntısıdır; doğrudan nedeni levha hareketleridir.
• Depremi inceleyen bilim sismolojidir; ilk sismoskobu Çinliler yapmıştır.
• Kaynağa göre tektonik, çöküntü, volkanik ve patlatma depremleri vardır; gel-git depremi bu sınıfta yoktur.
• Odak derinliği: sığ 0-70 km, orta 70-300 km, derin 300 km'den fazla.
• Ölçüm noktasına 100 km'den yakın depremler yereldir; orta büyüklük 5.0 < M < 7.0 aralığıdır.
• Hiposantr deprem odağı, episantır onun yüzeydeki izdüşümüdür; şiddet hasara, büyüklük enerjiye dayanır.

Afet

Yaşamı aksatan ve mevcut imkânların yetmediği olay.

Mohorovicic Süreksizliği

Yer kabuğu ile manto arasındaki sınır.

Gutenberg Süreksizliği

Manto ile çekirdek arasındaki geçiş yüzeyi.

Diverjan hareket

Levhaların birbirinden ayrılıp uzaklaşması.

Dalma-batma

Okyanus levhasının kıta levhasının altına girmesi.

Orojenez

Dağ oluşum süreci.

Atım

Fay boyunca blokların birbirine göre yer değiştirme miktarı.

Fay breşi

Blokların sürtünmesiyle oluşan köşeli parçalı yapı.

Doğrultu atımlı fay

Düzlemi dikey, hareketi yatay olan fay.

Hiposantr

Depremin yer içinde başladığı odak noktası.

Episantır

Odağın yeryüzündeki dik izdüşümü.

Sismoloji

Depremleri inceleyen bilim dalı.

• Fisyon (parçalanma) ile füzyonu (birleşme) karıştırmamak gerekir.
• Hiposantr yer içindeki odaktır, episantır yüzeydeki noktadır.
• Deprem şiddeti hasara, büyüklüğü (magnitüd) enerjiye dayanır.
• Mohorovicic kabuk-manto, Gutenberg manto-çekirdek sınırıdır.
• Soru kökündeki 'değildir' ya da 'yer almaz' ifadelerine dikkat edilmelidir; yanlış olan şık aranır.