AUZEF Eğitim Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Eğitim Sosyolojisi dersi, eğitimin toplumla ilişkisini kuramsal yaklaşımlar (işlevselci, çatışmacı, eleştirel, postmodern), eşitsizlik ve hareketlilik, okul kültürü ile Türkiye'deki eğitim tarihi ve düşünürleri üzerinden ele alır.

Temel kuramsal yaklaşımlar

• İşlevselciler okulu değer aktaran, liyakate göre seçen ve işgücü yetiştiren bir kurum sayar; Parsons ve Merton bu çizgidedir.
• Durkheim eğitimi koruyucu görür; çocuğu toplumsallaştırıp ortak norm ve değerleri benimsetir.
• Çatışmacı yaklaşım okulu egemen sınıfın çıkarına çalışan, eşitsizliği üreten bir yapı olarak değerlendirir.
• Gerçek eşitlik için okulun değil, ekonomik ve siyasal düzenin baştan dönüşmesi gerektiği savunulur.
• İşlevselciye göre eşitsizlik, yetenekli kişileri önemli konumlara yerleştiren işlevsel bir düzenektir.

Eşitsizliğin yeniden üretimi ve eleştirel bakış

• Bourdieu başarı farkını kültürel sermaye farkına bağlar; okul üst sınıfların kültürünü ödüllendirir.
• Willis'e göre işçi çocukları okul karşıtı, beden emeğini öven bir alt kültürle kendi istekleriyle işçi olur.
• Bernstein'a göre basit kod kullanan öğrenci akademik dille uyumsuzluk nedeniyle geride kalabilir.
• Althusser eğitimi bireyleri egemen ideolojiye bağlayan, kapitalist düzeni sürdüren bir araç olarak görür.
• Eleştirel pedagoji (Giroux, Freire, Apple) okulu hem yeniden üretim hem direniş ve etkincilik alanı sayar.

Okul kültürü, işlevler ve müfredat

• Merton'a göre açık işlevler bilinçli amaçlardır; arkadaşlık edinme gibi planlanmamış sonuçlar gizli işlevdir.
• İşlev bozukluğu, okulun sisteme zarar vermesidir; ayrımcı kültürün aktarılması buna örnektir.
• Gizli müfredat itaat, hiyerarşi, dakiklik ve rekabet gibi değerleri örtük biçimde öğretir.
• Bürokratikleşme işleyişi kolaylaştırır, fakat katı kurallar öğrencinin merakını baskılayabilir.
• Pygmalion etkisinde etiketlenen öğrenciler beklentiye uygun davranır ve gerçekten başarılı olur.

Hareketlilik, fırsat eşitliği ve ekonomi

• Dikey hareketlilik, yoksul aileden gelen çocuğun eğitimle hekim olması gibi sınıf değiştirmedir.
• Kazanılmış statü çabayla, atfedilmiş statü doğuştan ya da aileden gelir; modern toplumda kazanılmış statü belirleyicidir.
• Coleman tam fırsat eşitliğini mümkün görmez; hedef 'eşitliğe yakınlık'tır ve okul kalitesi artırılmalıdır.
• İnsan sermayesi kuramı (Schultz, Becker) eğitim harcamasını verimliliği ve büyümeyi artıran yatırım sayar.
• Pozitif ayrımcılık yalnızca dezavantajlı gruplara ek destek verir; modernleşme kuramı eğitimi gelişme motoru görür.

Çağdaş sorunlar: ticarileşme, teknoloji, çoğulculuk

• Ticarileşmede öğrenci müşteriye, bilgi mala dönüşür; özerklik zedelenir, fırsat eşitliği ve sosyal devlet anlayışı zarar görür.
• Dijitalleşme maliyeti düşürür, bilgiyi demokratikleştirir; öğretmen destekleyici role, öğrenci merkezli anlayışa geçilir.
• Postmodern yaklaşım tek tip müfredatı eleştirir, çoklu müfredat ve farklılıkları öne çıkarır.
• Kültürel çoğulculuk farklı kimliklerin eritilmeden bir arada yaşamasını ister; tek kimlik dayatması bununla çelişir.
• Küresel vatandaşlık eğitimi eleştirel düşünen, dünya sorunlarına çözüm üreten bireyler hedefler.
• Cinsiyet rolü kuramı farkları sosyalleşmeye bağlar; yapısalcı feminizm okulun kızları geleneksel role hazırladığını savunur.

Osmanlı'da ve Cumhuriyet'te eğitim

• Osmanlı'da Enderun, medrese, tekke ve mahalle mektebi eğitim verirdi; Mekatib-i Umumiye Nezareti ise idari bakanlıktı.
• Maarif-i Umumiye Nezareti (1857) eğitimin kurumsallaşması ve merkezileşmesi açısından önemlidir.
• Galatasaray (Mekteb-i Sultani, 1868) askerî ve dinî okullar dışındaki ilk sivil lisedir.
• Tevhid-i Tedrisat (1924) eğitimi birleştirdi; harf devrimi ayrı kanunla gerçekleşti.
• Darülfünun kapatılmadı; 1933 reformuyla İstanbul Üniversitesi'ne dönüştürüldü.
• Cumhuriyet'in ilk yıllarında az sayıda eğitimli olduğundan lise diploması bile yukarı hareketlilik sağlayabiliyordu.

Türk eğitim düşünürleri ve Köy Enstitüleri

• Satı Bey reformun ilköğretimden başlamasını, Emrullah Efendi üniversiteden başlamasını savunmuştur.
• Gökalp eğitimi milli kültürün (dil, din, ahlak, sanat) yeni kuşağa aktarılması olarak görür.
• Sabahattin Bey memuriyetçi, geleneğe bağlı eğitimi reddeder; bireysel girişimciliği savunur.
• Köy Enstitüleri 1940-1946 arasında köy öğretmeni yetiştirmek ve tarımsal kalkınma için çalışmış, Tonguç uygulamıştır.
• Ethem Nejat köy enstitüleri düşüncesinin fikrî öncüsüdür; Mümtaz Turhan ise aydın ve uzman kadro yetiştirmeye vurgu yapar.
• Baltacıoğlu'nda 'başlatma', çocuğun okul çağında hayatı ve işi deneyimlemesidir.

Eğitim felsefesinden düşünürler

• Dewey yaparak yaşayarak öğrenmeyi ve demokratik toplum için eğitimi savunur; kuramsal ağırlığa karşıdır.
• Locke deneyci olup zihni boş levha sayar; metafiziğe dayalı içerik bu görüşle çelişir.
• Neill'in özgür okulu, çocuğun kendi doğasını keşfetmesini amaçlar.
• Platon eğitimi, doğadaki yeteneği açığa çıkarıp uygun toplumsal role yöneltmek olarak görür.
• Augustinus sevdirme ve teşviki, İbn-i Sina beden sağlığı ile ahlakı kapsayan bütüncül eğitimi savunur.
• Marx politeknik eğitimde zihinsel ve kol emeğini birleştirmeyi önerir.

Kültürel sermaye

Üst sınıfların dil, davranış ve bilgi birikimidir; okul bunu ödüllendirdiği için alt sınıf öğrencisi dezavantajlı kalır.

Gizli müfredat

Resmî programda olmadığı halde okul yaşantısıyla dolaylı kazandırılan itaat, dakiklik, rekabet gibi değerlerdir.

Açık ve gizli işlev

Açık işlev kurumun bilinen amacıdır, gizli işlev planlanmamış sonuçtur; işlev bozukluğu ise sisteme zarardır.

Pygmalion etkisi

Öğrencinin başarılı diye etiketlenmesi sonucu gerçekten başarılı olması, yani kendini gerçekleştiren kehanettir.

İnsan sermayesi

Eğitime yapılan harcamanın verimliliği ve ekonomik büyümeyi artıran bir yatırım olduğunu savunan kuramdır.

Atfedilmiş ve kazanılmış statü

Atfedilmiş statü doğuştan ya da aileden, kazanılmış statü çaba ve yeterlilikten gelir.

Dikey hareketlilik

Bireyin eğitimle bulunduğu sınıf veya statüden bir başkasına geçmesidir.

Merdiven ve çatal sistemi

Merdiven sisteminde okullar tüm sınıflardan çocuklara açıktır; çatal sistemi eşitsizliğin yol açtığı ayrışmış okul yapısıdır.

Pozitif ayrımcılık

Yalnızca dezavantajlı gruplara ek destek vererek eşitliği sağlamaya çalışan uygulamadır.

Eleştirel pedagoji

Okulu eleştirel bilincin ve direnişin geliştiği demokratik alan sayan, ezberi reddeden yaklaşımdır.

Basit ve karmaşık kod

Bernstein'ın dil kodlarıdır; basit kod kullananlar akademik dille uyumsuzluk yüzünden başarısız olabilir.

Eşitliğe yakınlık

Coleman'ın, tam fırsat eşitliği sağlanamadığı için politikaların ideale olabildiğince yaklaşması gerektiğini anlatan kavramıdır.

• Durkheim, Parsons ve Merton işlevselci; Marx, Althusser, Bourdieu, Willis çatışmacı ve eleştirel çizgide; karıştırılmamalı.
• Mekatib-i Umumiye Nezareti ve Maarif-i Umumiye Nezareti idari kuruluştur; Enderun, medrese, mahalle mektebi eğitim kurumudur.
• Köy Enstitüleri sanayi değil, tarım ve köy öğretmeni hedefler; Tonguç uygulayıcı, Ethem Nejat fikrî öncüdür.
• Tevhid-i Tedrisat (1924) ile harf devrimi (1928) farklı kanunlardır; Darülfünun 1933'te dönüşmüştür.
• Soru 'olmayan' ya da 'yanlış' diyorsa, kuramın ana görüşüne ters seçeneği (ör. eğitimin eşitsizliği ortadan kaldırması) elemek gerekir.