AUZEF Endüstri Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Endüstri Sosyolojisi, tarım toplumundan sanayi toplumuna ve oradan post-endüstriyel (bilgi) topluma geçişi; bu süreçte değişen üretim biçimlerini, örgüt modellerini, çalışma kültürünü ve dinî, felsefi, kuramsal temelleri inceler.

Sanayi öncesi toplum ve Endüstri Devrimi

• Geleneksel toplumda üretim ve tüketim aynı mekândaydı; insanlar tarlada, evde ya da lonca atölyelerinde çalışırdı.
• Loncalar usta-kalfa-çırak hiyerarşisine ve mesleki dayanışmaya dayanırdı.
• Fabrika sistemiyle ev ile iş ayrıldı, kent nüfusu arttı, yaşamın merkezine fabrika yerleşti.
• Çalışma disiplini zorunlu hale geldi; tarım işçileri ve zanaatkârlar çoğunlukla vasıfsız ya da yarı vasıflı fabrika işçisi oldu.
• Freyer'e göre teknik gelişme dalgalar halinde yayıldı; devrimi dokuma dalgası başlattı.
• Roma'da askerlik ve toprak sahipliği soylu sayılır, ticaret ve zanaat halka bırakılırdı.

Dinî etik, felsefe ve kuramcılar

• Weber modern kapitalizmin doğuşunu Protestan (Püritan) etiğe bağlar; çalışma, birikim ve meslek disiplini yüceltilir, eğlence ve lüks günah sayılır.
• Weber'e göre kapitalizmin hedefi sürekli yenilenen kazanç ve verimliliktir.
• Comte'un üç hâl kanunu: teolojik, metafizik ve pozitif evreler.
• Spencer toplumları savaşçı yapıdan barışçı endüstri toplumuna evrilen organizmalara benzetir.
• Bentham ve Mill yararcılıktır; Mill en çok kişiye en büyük mutluluğu ölçüt alır.
• Descartes düzen ve akılcılığı öne çıkarır; kaos fikri ona uymaz. Rostow ve Nef bilimsel düşüncenin önemini vurgular.

Örgüt kuramları: Taylor, Weber, Mayo

• Taylor bilimsel yönetimde tek en iyi yol, hareket etüdü, prim sistemi ve verimlilik vurgusunu savunur; işçi planlamaya karışmaz.
• Weber'in ideal tip bürokrasisi yazılı kurallara, liyakate ve ileri iş bölümüne dayanır.
• Taylor uygulamaya, Weber kuramsal çerçeveye daha yakındır.
• İlk bürokratik örgütler yönetim modelini ordulardan almıştır; modern örgütlerde yetkiyi üst yönetim kullanır.
• Elton Mayo'nun Hawthorne araştırmaları insan ilişkilerinin ve grup dinamiklerinin verimi etkilediğini gösterdi.
• Katı bürokrasi çeşitlenen müşteri isteklerine cevap veremediği için yetersiz kalmıştır.

Fordizm ve esnek üretim

• Henry Ford yürüyen montaj hattıyla standart, ucuz, kitlesel üretimi başlattı; öncesinde sipariş usulü üretim yapıyordu.
• Fordist düzen standartlaşmış ve duygusallıktan uzak bir yönetime dayanır; otomotiv 'endüstrilerin endüstrisi' sayılırdı.
• 1970'lerdeki petrol krizi sonrası pazarlar doydu, talep bireyselleşti, kitle üretimi modeli çöktü.
• Japonya'da doğan esnek üretim (Toyotizm) değişen taleplere hızla uyum sağlar ve stoku en aza indirir.
• Esnek üretimde parçalar tam gerektiği anda sağlanır (Just in time).

Post-endüstriyel (bilgi) toplum

• Bell'e göre sanayinin yerini hizmetler sektörü alır; geçiş yapan ilk ülke ABD'dir.
• Zenginlik teorik bilgiye ve bilgi işçilerinin verimliliğine dayanır; Drucker stratejik kaynağın bilgi olduğunu söyler.
• Porat 1970'lerin ABD'sini enformasyon toplumu olarak niteler.
• Enformasyon teknolojileri ve mikroelektronik temel itici güçtür; Japonya çip, robotik ve otomasyonda öne çıkmıştır.
• Bürokrasinin direnci, Bell'in saptadığı geçiş engellerinden biridir.
• Gelişmiş ülkeler Ar-Ge, tasarım ve finansı elinde tutarken gelişmekte olan ülkeler dünyanın atölyesi olur.
• Türkiye tarım, endüstri ve post-endüstriyel yapıyı birlikte yaşar.

Yeni çalışma kültürü, tüketim ve sanal yapılar

• Post-endüstriyel dönemde tüketim merkezî kavramdır; hedonist kültür haz peşinde koşmayı değerli sayar, Püritanizmin karşıtıdır.
• Bauman'a göre yoksullar defolu tüketicilerdir.
• Part-time, evden ve esnek çalışma, gig ekonomisi artar; standartlaşma ise endüstri toplumuna aittir.
• Tele çalışmada kültürel bağlar gevşer, disiplinsiz çalışanda verim düşebilir.
• Sanal şirketler küçük ve yalındır; sanal cemaatlerde hiyerarşi yataydır, girmek ve çıkmak kolaydır.
• Yeni ekonomide işler yüksek vasıf ister; bilgi işçisinde en çok aranan özellik yaratıcılıktır.

Sendikalar, KOBİ'ler ve toplumsal değişim

• İkinci Dünya Savaşı sonrası refah devleti sendikaların altın çağını getirdi.
• Sanayi sonrası dönemde mavi yakalı kesim daralınca sendikalar üye sayısını koruyamadı.
• Enformasyon devrimi KOBİ'leri yeniden değerli kıldı; KOBİ istihdamı en çok hizmet sektöründe artar.
• KOBİ'lerin e-ticarette önemli engeli eğitimli personel yetersizliğidir.
• Toplumdaki yapılar içinde en geç değişen kültürdür.
• Sürekli yenilik yapabilen firmalar ve Ar-Ge'ye yatırım yapanlar rekabette öne çıkar.

Just in time

Parçaların ancak gerektiği anda üretilip sağlandığı, stoku en aza indiren esnek üretim yaklaşımıdır.

Fordizm

Hareketli montaj hattına dayalı, standart malın büyük miktarda üretildiği kitle üretim modelidir.

Toyotizm

Japonya'da doğan, değişen müşteri isteklerine hızla uyum sağlayan esnek üretim modelidir.

Taylorizm

Hareket etüdü ve tek en iyi yol ilkesiyle verimliliği artırmayı hedefleyen bilimsel yönetimdir.

Bürokrasi

Weber'e göre yazılı kurallara, liyakate ve iş bölümüne dayanan rasyonel ideal tip örgüttür.

Protestan etik

Mesleği hakkıyla yapmayı ve çalışarak birikimi öğütleyen, Weber'e göre kapitalizmi doğuran dinî anlayıştır.

Hedonizm

Hayatın amacını haz ve tüketimde gören, Püritanizmin karşıtı kültürdür.

Post-endüstriyel toplum

Hizmet, bilgi ve teknolojinin öne çıktığı, tüketimin merkezî olduğu toplum tipidir.

Üç hâl kanunu

Comte'un teolojik, metafizik ve pozitif evrelerden oluşan toplumsal düşünce gelişimi kuramıdır.

İnsan İlişkileri Okulu

Mayo'nun Hawthorne bulgularından doğan, grup ve ilginin verimi etkilediğini savunan yaklaşımdır.

Sanal cemaat

İnternet temelli, yatay hiyerarşili, girişi ve çıkışı kolay topluluk biçimidir.

Tele çalışma

İşin belirli bir fiziksel mekândan koparıldığı, evden ya da uzaktan çalışma biçimidir.

• Fordizm standart kitle üretimidir; Toyotizm esnek üretimdir. Standartlaşma bilgi toplumu özelliği değildir.
• Taylor uygulamacı mühendis, Weber kuramcı sosyologdur; Hawthorne araştırmalarının yöneticisi Mayo'dur.
• Püritan etik çalışmayı över; hedonizm zevki över. İkisi birbirinin karşıtıdır.
• Olumsuz kökler dikkat: kitle üretiminin artması, standartlaşma, ortak kültürün yokluğu gibi ifadeler genellikle doğru seçenek değildir.
• Bell hizmetler sektörü ve ABD'yi, Comte üç hâl kanununu, Weber Protestan etiği akılda tut.