AUZEF Eski İran Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, İran coğrafyasındaki ilk yerleşimlerden Akhaimenid Pers İmparatorluğu'na uzanan süreci, Perslerin Anadolu ve Yunan dünyasıyla ilişkilerini, para sistemini ve antik kaynakları ele alır.

İran coğrafyası ve erken kültürler

• İran, Mezopotamya, Mısır ve Anadolu ile birlikte Yakın Doğu kültür çevresinde yer alır; Çin bu çevrenin dışındadır.
• Dağ, çöl ve plato gibi çeşitli coğrafi yapılar farklı yerel kültürlerin oluşmasına yol açmıştır.
• İlk yerleşik tarım toplulukları, su kaynaklarına yakın Zagros Dağları'nın eteklerinde ve vadilerinde görülür.
• Demir Çağı başlarında Luristan bölgesi, kendine özgü bronz eserleriyle (Luristan Bronzları) tanınır.
• Susa, Elam uygarlığının başlıca merkezi ve başkentidir; Elam, Perslerden çok önce gelişmiştir.

Medler ve Pers krallığının kuruluşu

• Medlerin kendi yazılı belgeleri azdır; onları tanımada en önemli kaynak Herodotos'tur.
• Kyros, Med egemenliğine son vererek Pers krallığının temelini atmış ve Akhaimenid hanedanının ilk hükümdarı olmuştur.
• Kyros yeni başkent ve kraliyet merkezi olarak Pasargadai'yi kurmuştur; anıt mezarı da buradadır.
• Kyros Anadolu'da son Lydia kralı Kroisos'u yenmiş ve Lydia Krallığı'na son vermiştir (MÖ 547 ya da 546 olarak geçer).

Anadolu'da Pers yönetimi

• I. Dareios, İskit seferiyle Trakya'yı, Marmara ve Karadeniz kıyılarını Pers egemenliğine katmıştır.
• Daskyleion, Hellespontos Phrygiası satraplığının merkezidir; Paradeisos bahçelerinin kalıntıları burada bulunmuştur.
• Sardeis önemli bir satraplık merkeziydi; yerel halk Pers döneminde de Lydceyi kullanmayı sürdürmüştür.
• Karia'yı MÖ 4. yüzyılda Persler adına Hekatomnoslar yönetmiş ve kendi adlarına sikke basmıştır.
• Satrap Datames, Sinope'de kentin kendi sikke tiplerini kullanmış, ancak sikkeleri kendi adına bastırmıştır.
• Ksenophon'a göre Paphlagonialılar Kyros'un gücünü görünce kendiliklerinden ona katıldığı için ayrıca satrap gönderilmemiştir.

Para sistemi ve sikkeler

• Lydia'nın fethinden sonra Persler, I. Dareios döneminde kendi sikke tiplerini basmaya başlamıştır (MÖ 6. yüzyıl sonu).
• Altın sikke dareikos, gümüş sikke siglos adını taşır.
• Sikkelerdeki yay ya da mızrak taşıyan koşar figür belirli bir kral değil, genel olarak Pers büyük kralını simgeler.
• Sikkelerin arka yüzünde figür yerine dikdörtgen biçimli bir incus (çakma izi) bulunur.
• Kilikia'daki satrap sikkelerinde Zerdüştlüğün baş tanrısı Ahuramazda figürü yer alır.

Pers-Yunan ilişkileri

• Ionia isyanına destek verdiği için Eretria, MÖ 490 Marathon seferinde direnince cezalandırılıp yakılmış ve yıkılmıştır.
• Persler MÖ 480'de Thermopylai ve Artemision'da üstün gelmiş, ardından Salamis Deniz Savaşı'nda Yunan donanmasına yenilmiştir.
• MÖ 478'de Persler'e karşı Atina önderliğinde kurulan Attika-Delos Deniz Birliği'nin ilk merkezi ve hazinesi Delos adasındaydı.
• Atina'nın Kıbrıs ve Mısır isyanlarına destek vermesi, Atina'dan çekinen Sparta ile Persler'i birbirine yaklaştırmıştır.

Genç Kyros ve Sparta

• Genç Kyros'un isyanını Batı Anadolu'daki Ionia kentleri desteklemiştir.
• Kyros yenilince Tissaphernes II. Artakserkses'e bağlı kalmış; bu kentler onun öcünden korkarak Sparta'dan yardım istemiştir.
• Kyros'un ordusundaki on bin Yunan paralı askerin dönüşü Ksenophon'un Anabasis adlı eserinin konusudur.

Dil ve antik kaynaklar

• Akhaimenid İmparatorluğu resmî yazışmalarda, dönemin ortak iletişim dili olan Aramiceyi kullanmıştır.
• Herodotos'un Historia'sı Pers-Yunan Savaşları ve Perslerle ilgili başlıca antik kaynaktır.
• Ksenophon'un Hellenika'sı MÖ 411-362 arasındaki Yunan dünyasının olaylarını anlatır.
• Ksenophon'un Anabasis'i Genç Kyros'un seferini ve Onbinlerin dönüşünü konu alır.

Dareikos

Perslerin altın sikkesi.

Siglos

Perslerin standart gümüş sikkesi.

Incus

Pers sikkelerinin arka yüzündeki dikdörtgen çakma izi.

Satrap

Pers İmparatorluğu'nda bir eyaletin (satraplığın) yöneticisi.

Paradeisos

Pers satraplık merkezlerindeki bahçe; Daskyleion'da kalıntıları bulunmuştur.

Pasargadai

Büyük Kyros'un kurduğu kraliyet merkezi ve başkent.

Luristan Bronzları

Demir Çağı'nda Zagros'taki Luristan'da üretilen, hayvan ve insan figürlü madeni eserler.

Aramice

Akhaimenid döneminin resmî yazışma dili ve ortak iletişim dili (lingua franca).

Ahuramazda

Zerdüştlüğün baş tanrısı.

Attika-Delos Deniz Birliği

MÖ 478'de Atina önderliğinde Perslere karşı kurulan birlik.

• Dareikos altın, siglos gümüştür; birbirine karıştırılmamalıdır.
• Salamis Persler için yenilgi, Thermopylai ve Artemision ise zaferdir.
• Daskyleion Hellespontos Phrygiası'nın, Sardeis ise Lydce konuşulan eski Lydia başkentinin adıdır.
• Anabasis Onbinlerin dönüşünü, Hellenika MÖ 411-362 olaylarını anlatır; Herodotos'un eseri ise Historia'dır.
• Susa Elam'ın başkentidir; Pasargadai ise Kyros'un kurduğu Pers merkezidir.