AUZEF Felsefeye Giriş Çıkmış Sorular

Felsefeye Giriş dersi, felsefenin eleştirel ve sorgulayıcı niteliğini, bilgi kuramının temel tartışmalarını (Ksenophanes, Platon, Aristoteles, Descartes, Locke, Kant), anlam sorununu ve Wittgenstein'ın mantık temelli felsefe anlayışını ele alır.

Felsefenin niteliği

• Felsefe kuramsal bir etkinliktir ama konularına eleştirel yaklaşır.
• Temel sorular tarih boyunca az değişmiş, yanıtlar çeşitlenmiştir; bu felsefenin zenginliği sayılır.
• Felsefede doğru bilgiden çok bilgece bir gelişme hedeflenir.
• Filozof kesin yanıttan çok doğru soruyu önemser; soruyu yanıttan değerli bulur.
• Aynı soruya farklı yanıtlar verilmesi felsefi etkinliğin öznel yönünü gösterir.
• Önyargıların yerine açık, sorgulayıcı düşünmeyi koymak felsefenin eleştirel yönüdür.

İlk filozoflar, metafizik ve bilimler

• Thales ilk düşünür sayılır; aynı zamanda doğa araştırmacısıydı, doğanın yapısına da ilgi duyuyordu.
• Doğa bilimleri olgular karşısında Neden? sorusunu sorar.
• Metafizik varlığı bütünüyle ele alan en geniş araştırma alanıdır; doğa bilimleri belirli alanla sınırlıdır.
• Mantıkçı pozitivistlere göre bilimsel yoldan doğrulanamayan metafizik önermeler anlamsızdır.
• Mantıkçı pozitivizm felsefeyi dil çözümlemesi olarak görür.

Bilginin imkânı ve Ksenophanes

• Bilginin imkânı ve sınırlarından ilk kuşku duyan ve bilgiyi eleştiren Ksenophanes'tir.
• Bilme yolları: doğrudan deneyim, Tanrı'nın bildirdikleri ve başkalarından hazır aktarılanlar.
• Ksenophanes'e göre açık ve seçik bilgi yalnızca Tanrı'ya aittir, insan bilgisi sınırlıdır.
• Aşırı şüphecilik bilginin hiçbir biçimde mümkün olmadığını savunur.
• İlk ve dolaysız bilgi deneyim ve tecrübeden gelir.

Platon ve Aristoteles

• Platon doksa (sıradan kanı) ile episteme (gerçek bilgi) arasına ilk çizgiyi çekmiştir.
• Metheksis duyusal şeylerin idealardan pay almasıdır; ideler zaman ve mekânın dışındadır.
• Çizgi örneğinde basamaklar sanı, inanç, çıkarım ve kavramadır; zirvede İyi ideası bulunur.
• Aristoteles'e göre form nesnenin içindedir.
• Değişme potansiyelin aktüel hâle geçmesidir; tohum ağaç olma potansiyeli taşır.
• Dört neden: maddesel, biçimsel, etkin, ereksel.

Kant, Descartes ve yeni çağ

• Kant akıl eleştirisiyle olanaklı deneyimin sınırlarını inceler; öncelikli konusu akıldır.
• Kant'ta deneyim verileri aklın apriori biçimleriyle işlenir; bu bilginin kaynağı sorusudur.
• Descartes'ta kesin bilginin ölçütü açık ve seçik olmaktır; cogito ergo sum ona aittir.
• Descartes iki töz kabul eder: düşünen töz (res cogitans, ruh) ve yayılımlı töz (madde).
• Şekil birincil, renk-ses-koku ikincil niteliktir; bilgide öncelik akıldadır.
• Renaissance insanın doğaya egemen olma çabasıyla belirlenir; bilgiyi doğaya hâkim olma gücü sayan F. Bacon'dır.

Locke ve deneycilik

• Locke'a göre zihin doğuşta boş levhadır; bilginin kaynağı duyusal deneyimdir.
• Algının, düşüncenin ve anlığın doğrudan konusu olan her şeye ide denir.
• İde, fizik nesnenin zihindeki temsilidir; bu yaklaşımdan emprizm doğmuştur.
• Birincil nitelikler nesnenin kendisine aittir; ikincil nitelikler duyu organına bağlıdır.
• Madde, ne olduğu bilinemeyen ama varlığı gerekli sayılan bir dayanaktır.
• Bilginin tek kaynağının akıl olduğu Locke'a atfedilemez.

Anlam sorunu

• Doğrudan anlam öğretisinde bir adın anlamı işaret ettiği nesnedir; Platon'a bağlanır.
• Kratylos diyaloğu ad ile nesne arasındaki ilişkiyi ele alır.
• Locke sözcüklerin anlamını zihindeki ide ve tasavvurlarla ilişkilendirir.
• Wittgenstein'a göre önerme işaretinin yalın öğelerine yalın işaret denir.
• Anlamsızlık, önerme ile gerçeklik ilişkisinin yanlış kurulmasından doğar; öğelerden bazılarının göndermesi yoktur.
• Olguya ilişkin düşünce, olgu var olmasa da anlamlı önerme kurar.

Wittgenstein'ın felsefe anlayışı

• İlk dönem düşüncesinde mantık, dil ve felsefe öne çıkar.
• Mantık felsefenin aracı ve dayanağıdır; ontoloji mantığın yapısından yola çıkar.
• Mantık önermelerinin deneysel içeriği yoktur, olguların durumu hakkında bir şey söylemez.
• Felsefe görüşleri açıklığa kavuşturma uğraşıdır, duygulara ya da değerlere yönelik değildir.
• Felsefe bilimin ifadelerini mantıksal yapıları açısından inceler ve bilimin sınırlarını gözetir.
• Yalın önermeler bileşik değildir, daha basit önermelere ayrılamaz.

Doksa

Sıradan kanı; gerçek bilgiden ayrı tutulan düzey.

Episteme

Platon'da gerçek, sağlam bilgi.

Metheksis

Duyusal nesnelerin idealardan pay alması.

Potansiyel ve aktüel

Aristoteles'te nesnedeki gizil imkân ve onun gerçekleşmiş hâli.

Töz

Var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan, kendi başına var olan şey.

Res cogitans

Descartes'ta düşünen ve bilen töz, yani ruh.

Tabula rasa

Locke'ta zihnin doğuştan boş bir levha olması.

İde

Locke'ta algının ve düşüncenin doğrudan konusu; nesnenin zihindeki temsili.

Emprizm

Bilginin kaynağını deneyimde gören görüş, deneycilik.

Apriori

Kant'ta deneyimden önce gelen, aklın bilgiyi işleyen biçimleri.

Yalın işaret

Wittgenstein'da önerme işaretini oluşturan basit öğe.

Doğrudan anlam öğretisi

Adın anlamının işaret ettiği nesne olduğunu savunan görüş.

• Birincil nitelikler (şekil, uzam) nesneye ait; ikincil nitelikler (renk, koku, tat, ses) duyu organına bağlıdır.
• Platon idealar nesnelerden ayrı ve zaman-mekân dışıdır; Aristoteles formu nesnenin içinde görür.
• Locke bilginin kaynağını deneyimde görür; Descartes ise akla öncelik verir.
• Wittgenstein'da mantık felsefenin aracı ve dayanağıdır; sezgi, duygu ya da değerler değil.
• Olumsuz kökte (değildir, yanlıştır, söylenemez) hangi filozofun görüşünün tersinin istendiğine dikkat edilmeli.