AUZEF Fiziki Coğrafyaya Giriş Çıkmış Sorular

Ders, Yer'in iç yapısından atmosfere, toprak ve biyosfere, akarsu, rüzgâr, buzul, karst ve kıyı süreçlerine kadar fiziki coğrafyanın temel kavramlarını ve yer şekillerini oluşturan etkenleri tanıtır.

Yerin yapısı ve kayaçlar

• Merkeze doğru basınç ve yoğunluk artar; en yoğun katman demir ve nikelden oluşan iç çekirdektir.
• Moho süreksizliği kabuk ile mantoyu, Gutenberg süreksizliği manto ile çekirdeği ayırır.
• Kabuk, daha az yoğun olduğu için manto üzerinde dengede kalır; bu duruma izostazi denir.
• Yer katmanları yoğunluk, bileşim ve derinliğe göre ayrılır.
• Çökel kayanın magmatik kayaca dönüşmesi için tamamen erimesi gerekir.
• Depremlerin dağılımı levha sınırlarıyla örtüşür.

Atmosfer ve iklim

• Hava olayları en alttaki katman olan troposferde görülür; su buharı burada toplanmıştır.
• Atmosferde hacim olarak en çok azot bulunur.
• Karbondioksit sera gazıdır; miktarı değişince yeryüzü ısınır veya soğur.
• Mevsimlerin asıl nedeni Dünya'nın eksen eğikliğidir.
• Çöller, dönenceler çevresindeki alçalıcı hava hareketleri yüzünden oluşur.
• İklim elemanları sıcaklık, basınç, rüzgâr ve nem/yağıştır.
• Kuvaterner'de kısa süreli iklim salınımları en sık yinelenmiştir.

Toprak

• Toprak inorganik madde, organik madde, su ve havadan oluşur; eğim bileşen sayılmaz.
• Renk, tekstür, strüktür ve derinlik fiziksel özelliktir; asitlilik kimyasal özelliktir.
• Toprağın karakterini en çok iklim ve anakaya belirler; tropikal bölgelerde oluşum en hızlıdır.
• Organik madde bitki ve hayvan kalıntılarından gelir; mikroorganizmaların besin açığa çıkarması mineralizasyondur.
• Kurak bölgelerde tuz, karbonat ve jips biriken topraklar aridisoldür.
• Sürme işlemi toprağı fiziksel olarak karıştırır.
• Erozyon, toprağın dış etkenlerle aşınıp taşınmasıdır; yamaçta sıçrama, yüzey, parmak, oyuntu sırasıyla gelişir.

Ayrışma ve kütle hareketleri

• Üstteki malzemenin kalkması kayacı genleştirip çatlatır; bu süreç yük eksilmesidir.
• Çatlaktaki suyun donması kayayı parçalar ve devrilmelere yol açar.
• Anakayanın üstündeki gevşek ayrışmış örtüye regolit denir.
• Heyelan gibi olaylar jeomorfolojinin konusudur.
• Ekvatoral, tropikal ve ılıman bölgelerde farklı ayrışma kuşakları görülür.

Akarsular ve su döngüsü

• Akış hızı eğim, debi, kanal şekli ve yatak pürüzlülüğüne bağlıdır; uzunluk etkili değildir.
• Eğim arttıkça kanal daralır.
• Akarsu yükünü askıda, sıçrayarak ve sürükleyerek taşır.
• Hız ve su miktarı azalınca, eğim düşünce birikim artar.
• Amazon ve Kongo'nun debisi, yıl boyu yağışlı ekvatoral iklimden gelir.
• Dendritik ağ, yatay ve türdeş zeminlerde ağaç dalı biçiminde gelişir.
• Kutup buzları, sudaki en uzun bekleme süresine sahip depodur.

Okyanuslar ve kıyılar

• Pasifik en geniş okyanustur; en derin yerler kenarlardaki hendeklerdir.
• Okyanuslar hidrosferin büyük bölümünü oluşturur.
• Kutba yaklaştıkça tuzluluk azalır; Baltık Denizi buna örnektir.
• Termohalin dolaşım sıcaklık ve tuzluluğa bağlı yoğunluk farkıyla işler.
• Kıyı oku birikim şeklidir; buharlaşma kıyı oluşumunda birincil etken değildir.
• Su bölümü çizgisi kıyı jeomorfolojisinin kavramı değildir.

Karst, rüzgâr ve buzul şekilleri

• Karst en iyi kireçtaşında gelişir; lapya, düden, obruk, uvala aşınım ürünüdür, dikit birikim şeklidir.
• Travertenler karstik suların kalsiyum karbonat çökeltmesiyle oluşur.
• Rüzgâr aşındırması için kuraklık ve cılız bitki örtüsü gerekir; yardang aşınım şeklidir.
• Barkan, sivri uçları rüzgâr yönüne bakan hilal biçimli kumuldur.
• Lös, çöl ve buzul çevresindeki tozların birikmesiyle oluşur.
• Buzul aşındırması kırma, abrazyon ve erime suyu erozyonudur.
• Vadi buzullarının etekte birleşmesiyle piedmont buzulu oluşur.

Biyosfer ve biyomlar

• Biyosfer canlılar küresidir; taş, su ve hava küre ile iç içedir.
• Biyosferler bölgeden bölgeye farklıdır; bölgesel farklılığı iklim ve yerel etmenler belirler.
• Aşınım ve buzullaşma biyosferin karakteristik süreci ya da bölgesel farklılık etmeni sayılmaz.
• Biyom, benzer iklimdeki geniş alanların bitki ve hayvan topluluğudur; tundra en genç biyomdur.
• Fiziki coğrafya kıyı ve deniz coğrafyasını içerir.

İzostazi

Hafif yer kabuğunun yoğunluk farkı nedeniyle manto üzerinde dengede durması.

Regolit

Ayrışmamış anakayanın üzerini örten gevşek, ayrışmış malzeme.

Mineralizasyon

Mikroorganizmaların organik maddeyi bitkinin alabileceği inorganik besinlere çevirmesi.

Erozyon

Toprak ve kayaçların su, rüzgâr, buzul gibi etkenlerle aşındırılıp taşınması.

Rölyef terselmesi

Aşınmaya dirençli sert kabuklu çukur alanın, çevresi aşınınca yüksekte kalması.

Biyom

Aynı iklime uyum sağlamış bitki ve hayvan topluluklarının geniş ekosistemi.

Termohalin dolaşım

Derin okyanus sularının sıcaklık ve tuzluluk kaynaklı yoğunluk farkıyla hareketi.

Aridisol

Kurak bölgelerde gelişen, tuz, karbonat ve jips biriktiren toprak grubu.

Lös

Rüzgârın çöl ve buzul çevresinden taşıdığı ince tozların oluşturduğu çökel.

Barkan

Hilal biçimli, uçları rüzgâr yönünü gösteren tek kumul.

Piedmont buzulu

Vadi buzullarının dağ eteğinde birleşip örtü biçiminde yayılmasıyla oluşan buzul.

• Aşınım şekilleri (lapya, düden, obruk) ile birikim şekillerini (dikit, kıyı oku, travertenler) karıştırma.
• Moho kabuk-manto, Gutenberg manto-çekirdek sınırıdır.
• Toprak bileşenleri ile toprağı etkileyen etmenleri (eğim, iklim) ayır; fiziksel ve kimyasal özellikleri de ayır.
• Higroskopik su bitkiye yararsızdır, kılcal su bitkinin yararlandığı sudur.
• Olumsuz sorularda (değildir, yer almaz) buzullaşma, kanal uzunluğu, eğim, akış gibi çeldiricilere dikkat et.