AUZEF Gelişim Psikolojisi Çıkmış Sorular

Gelişim Psikolojisi, döllenmeden ölüme uzanan fiziksel, bilişsel, dil, duygusal ve sosyal değişimleri betimler ve nedenlerini açıklar. Ders; temel kuramları, bağlanmayı, zihin kuramını, yönetici işlevleri, ahlak ve duygu gelişimini, aile çatışmasını ve çocukluk bozukluklarını kapsar.

Gelişim bilimi ve kuramsal temeller

• Gelişimsel bilim yaşam boyu değişimin örüntülerini betimler, biyolojik, çevresel ve psikolojik nedenlerini açıklar.
• Yaşam boyu yaklaşıma göre gelişim tek bir yaş dönemiyle sınırlı kalmaz, doğumdan ölüme sürer.
• Psikoloji sözcüğü psişe (ruh, zihin) ile logos (bilim) sözcüklerinden gelir; inceleme konusu davranıştır, gerektiğinde zihin modellerine başvurulur.
• Biyolojik yaş, takvim yaşından farklı olabilir; aynı yaştaki kişilerin bedensel olgunluğu değişir.
• Klasik koşullamada organizma edilgen tepki verir; operant koşullamada etkin davranış üretir ve davranış sonucuna göre şekillenir.
• Freud'un latans döneminde cinsel dürtüler bastırılır, enerji okula ve akran ilişkilerine yönelir.

Piaget, Vygotsky ve bilişsel gelişim

• Nesne kalıcılığı duyu motor dönemde kazanılır: gözden kaybolan nesnenin var olmaya devam ettiği anlaşılır.
• İşlem öncesi dönemde odaklaşma (merkezleme) nedeniyle çocuk tek boyuta bakar ve korunumu kazanamaz.
• Korunum, görünüm değişse de miktarın sabit kaldığını kavramaktır; somut işlemler döneminde kazanılır.
• Vygotsky'ye göre yakınsak gelişim alanı, yardımsız yapılanla destekle yapılan arasındaki aralıktır.
• Vygotsky oyunu gelişimi ileri taşıyan etkin güç sayar; oyunu salt olgunlaşma belirtisi gören bakış Piaget'ye aittir.
• Dinamik sistemlerde çekici, sistemin içinde bulunmaya yatkın olduğu durumdur.

Yönetici işlevler

• Yönetici işlevler prefrontal korteksin yönettiği, düşünce, eylem ve duyguyu hedefe göre düzenleyen çatı kavramdır.
• Alt bileşenler: inhibisyon, çalışma belleği, bilişsel esneklik ve planlama.
• İnhibisyon baskın tepkiyi bastırır; marşmelov görevinde bekleyebilmenin temelidir.
• Bilişsel esneklik kural değişince davranışı uyarlamaktır; 3 yaşından küçükler kart eşlemede eski kuralı sürdürür.
• Uzun süreli bellek yönetici işlev değil, bellek sistemi bileşenidir.

Dil gelişimi

• Chomsky doğuştan Dil Edinim Aygıtını savunur; eleştiri, sosyal etkileşim ve bağlamı yeterince hesaba katmamasıdır.
• Skinner dil edinimini operant koşullamaya bağlar.
• Broca sol frontal lobda konuşma üretiminden sorumlu bölgeyi bulmuştur; dil bölgeleri fizyolojik incelemelerle öğrenilmiştir.
• Evreler: agulama, tek sözcük, yaklaşık 18-24. aylarda iki-üç sözcüklü telgrafik konuşma.
• Alıcı dil, söyleneni anlama becerisidir; bebek tek sözcük söyleyemeden nesneyi gösterebilir.
• Yer değiştirebilme dilin şimdi ve burada ötesini anlatabilmesidir; üretkenlik sonsuz yeni cümle kurabilmektir.

Zihin kuramı

• Zihin kuramı, inanç, arzu, niyet gibi zihinsel durumların davranışı yönlendirdiğini kavramaktır.
• Yanlış kanı testi ve Sally-Anne testi ile ölçülür; yaklaşık 4 yaşında kazanılır.
• Sembolik oyun ile zihin kuramı birlikte artar; hayali arkadaşlar somut nesneye dayanmak zorunda değildir.
• Duygular hakkında konuşmak ve zihinsel durum fiillerini sık duymak zihin kuramını erkene çeker; işaret dilini zengin kullanan ailelerin işitme engelli çocukları da akranlarıyla benzer yaşta kazanır.
• Kazanım yaşı kültürler arasında çok değişmez; yaklaşımlar arasında bağlanma kuramı yoktur.

Bağlanma, duygu ve ahlak gelişimi

• Bowlby'ye göre netleşmiş bağlanma yaklaşık 6-8. aylarda başlar: güvenli üs, yabancı korkusu, ayrılık tepkisi.
• Ainsworth: güvenli bebek anne dönünce yatışır; kaygılı-kararsız bebek hem yakınlık ister hem direnir.
• Erikson'da ilk yılın krizi temel güvene karşı güvensizliktir.
• Öz bilinç duyguları için öz farkındalık gerekir; suçluluk davranışı hedef alır ve onarmaya iter, utanç benliği hedef alır ve kaçınmaya iter.
• Kohlberg'de karşılıklı yardım beklentisi araçsal ilişkiler evresidir; 6. evre evrensel ilkeler ve vicdana dayanır.
• Gilligan, Kohlberg'i kadınların ilişki ve bakım etiğini göz ardı ettiği için eleştirmiştir; Tomasello ortak niyetlilik ve bizlik bilincini vurgular.
• Marcia'da moratoryum, arayış var ama taahhüt yok demektir.
• Rahatlatma davranışı yaklaşık 18-24. aylarda başlar.

Aile çatışması ve duygusal güvenlik

• Birincil değerlendirmede çocuk çatışmanın tehdit düzeyine bakar; neden, sorumlu ve baş etme gücü ikincil değerlendirmededir.
• Sürekli çatışma çocuğu alıştırmaz, duyarlılığı ve kaygıyı artırır; yapıcı çatışma çözme becerilerini geliştirir.
• Duygusal güvenlik tehdit altındayken uyarılmışlık artar.
• Çocuğun ebeveyn çatışmasına müdahalesi sorumluluk hissi ve stres yaratarak güvenliği olumsuz etkiler.
• Duygu ifadesini kısıtlamak veya küçümsemek düşük sosyal ve duygusal yetkinlikle ilişkilidir.

Beden gelişimi ve çocukluk bozuklukları

• Baştan-ayağa ilkesi: gelişim baştan aşağı ilerler; yenidoğanda baş boyun yaklaşık dörtte biridir.
• Emekleme refleksi yaklaşık 3-4. aylarda kaybolmaya başlar; adımlama refleksi dik tutulup öne eğilince görülür.
• Yürüme lokomotor, tutma ve yakalama manipülatif harekettir.
• Diürnal enürezis gündüz, noktürnal gece idrar kaçırmadır; enkoprezis dışkı kaçırmadır.
• DEHB, otizm, zihinsel yetersizlik çocuklukta görülür; şizofreni çocuklukta seyrektir.
• Otizmde belirgin iletişim sorunu ve tekrarlayıcı davranışlar; zihinsel yetersizlikte kavram öğrenmede gerilik öne çıkar.
• Psikopatoloji istatistiksel, toplumsal, kültürel ve gelişimsel normlara göre değerlendirilir; biyolojik norm yoktur.

Odaklaşma (merkezleme)

Nesnenin yalnızca en dikkat çekici boyutuna bakıp diğerlerini ihmal etmektir.

Korunum

Görünüm değişse de miktar, sayı ve kütlenin sabit kaldığını anlamaktır.

Yakınsak gelişim alanı

Çocuğun tek başına ve rehberlikle yapabildikleri arasındaki potansiyel gelişim aralığıdır.

Yönetici işlevler

Düşünce, davranış ve duyguyu amaca göre düzenleyen üst düzey bilişsel süreçlerdir.

İnhibisyon

Baskın ya da otomatik tepkiyi bastırarak davranışı denetlemektir.

Bilişsel esneklik

Durum değişince düşünce ve davranışı yeni kurala uyarlamaktır.

Zihin kuramı

Kendi ve başkalarının zihinsel durumlarının davranışı yönlendirdiğini kavramaktır.

Güvenli üs

Bebeğin çevreyi keşfederken dayandığı bağlanma figürüdür.

Birincil değerlendirme

Çocuğun çatışmanın tehdit düzeyini tartmasıdır.

Moratoryum

Aktif arayış olup henüz kalıcı bağlılığın bulunmadığı kimlik statüsüdür.

Dil Edinim Aygıtı

Chomsky'ye göre dil öğrenmeyi sağlayan doğuştan evrensel düzenektir.

Telgrafik konuşma

Temel anlamlı iki-üç sözcüklük kısa cümleler kurulan evredir.

• Utanç benliği, suçluluk davranışı hedef alır; özür ve onarım suçlulukla, kaçınma utançla ilişkilidir.
• İnhibisyon (bastırma), bilişsel esneklik (geçiş yapma) ve çalışma belleği (bilgiyi tutma) karıştırılmamalıdır.
• Birincil değerlendirme tehdit düzeyine, ikincil değerlendirme neden, sorumlu ve baş etmeye bakar.
• Piaget oyunu olgunlaşmanın yansıması, Vygotsky ise gelişimi ileri taşıyan güç sayar.
• Güvenli bağlanmada bebek çabuk yatışır; kaygılı-kararsız bebek hem yakınlık ister hem direnir; kaçıngan bebek dönüşe kayıtsızdır.