AUZEF Gelişimsel Psikopatoloji Çıkmış Sorular

Gelişimsel Psikopatoloji, çocuk ve ergenlerdeki ruhsal sorunları gelişim dönemlerini, riskleri ve koruyucu etkenleri gözeterek ele alır. Ders; nörogelişimsel, kaygı, travma, yıkıcı davranış, yeme, uyku ve boşaltım bozukluklarının belirtilerini, sınıflandırmasını ve müdahalelerini kapsar.

Gelişimsel psikopatoloji temelleri

• Alan, ruhsal sorunu gelişim sürecindeki sapma olarak görür ve doğumdan ölüme yaşam süreci bakışıyla inceler.
• Normal ya da anormal sayılan durum, belirtiler ve riskli dönemler gelişim evresine göre değişir; etkiler her dönemde aynı değildir.
• Aynı risk etkeni kişiden kişiye farklı sonuçlar doğurabilir (çoklu sonuçluluk); farklı yollar aynı sonuca da götürebilir (eş sonuçluluk).
• Zorlu koşullara rağmen sağlıklı gelişimi sürdürebilme psikolojik dayanıklılıktır; destekleyici yetişkin ve olumlu mizaç koruyucudur.
• Tepkileri belirleyen olayın kendisi değil, olayın yorumlanış biçimidir.
• Bowlby'ye göre ilk yıllardaki bakım verenle bağ, sonraki ruh sağlığının zeminidir; güvensiz bağlanma birçok soruna zemin hazırlar.

Nörogelişimsel bozukluklar: zihinsel yetersizlik ve DEHB

• Zihinsel yetersizlik toplumda yaklaşık %1-3 görülür; en yaygın alt tür hafif düzeydir.
• Olguların çoğunda belirgin genetik sendrom bulunmaz; Down ve Frajil X daha çok orta-ağır olgularda görülür.
• Hafif yetersizlikte motor gelişim çoğunlukla normaldir; orta ve ağır düzeyde motor gerilik de eklenir.
• DEHB çocuklarda yaklaşık %5-10, yetişkinlerde yaklaşık %4.4 görülür; prefrontal bölgede dopamin yetersizliği rol oynar.
• Nedenler arasında genetik yatkınlık, düşük doğum ağırlığı, gebelikte sigara-alkol ve erken ihmal vardır.
• Tanı klinik değerlendirmeyle konur (aile, çocuk, öğretmen, gerekirse testler); kan testi rutin değildir. Ebeveyn psikoeğitimi tutarlılığı ve ilişkiyi güçlendirmeyi amaçlar.

Otizm, dil ve öğrenme bozuklukları

• OSB tanısı iki alana dayanır: sosyal iletişim/etkileşim yetersizliği ile kısıtlı, yineleyici davranış ve ilgiler.
• Sözel olmayan iletişim sorunu birinci alana; rutine bağlılık, basmakalıp hareket ve sınırlı ilgi ikinci alana aittir.
• Erkeklerde kızlara göre 3-4 kat daha sık görülür; zihin kuramı eksikliği niyet ve duyguları anlamayı zorlaştırır.
• Dil gelişimi sırası: gıgıldama, mırıldanma, jargon; pasif televizyon dili destekleme yerine zayıflatır.
• Özgül dil bozukluğunda çocuk dilbilgisi kurallarını kuramaz, yalın sözcüklerle konuşur; toplumsal iletişim bozukluğunda sınırlı ilgi ve tekrarlayıcı davranış yoktur.
• Disleksi (okuma) öğrenme bozukluklarının yaklaşık %80'ini oluşturur; diskalkuli matematik, disgrafi yazıdır (yaklaşık %4). Zekâ normaldir, ödevi çocuk yerine yapmak yanlıştır.

Tikler ve obsesif kompulsif bozukluk

• Tikler çoğunlukla 4-6 yaşta başlar, 10-12 yaş dolaylarında en yoğun olur; tür ve şiddet dalgalanır.
• Tik öncesinde rahatsız edici bir duyum olur, tikten sonra geçici rahatlama gelir; alışkanlığı tersine çevirme tedavisi bu duyumdan yararlanır.
• Çoğu tik kendiliğinden geçer; ilaç yalnızca ağır işlev bozulmasında düşünülür.
• Tourette nörogelişimsel tik grubundadır, OKB grubunda değildir.
• OKB yaşam boyu yaklaşık %2-3 görülür; küçük çocuklardaki normal ritüeller OKB'nin habercisi sayılmaz.

Kaygı, travma ve depresyon

• Normal kaygı geçici ve duruma orantılıdır; orantısız, kalıcı ve işlevi bozan kaygı patolojiktir.
• Küçük çocuklarda en yaygın olan ayrılma anksiyetesi bozukluğudur; okul reddi tipik belirtidir.
• Selektif mutizm dil bozukluğu değil, kaygı bozukluğudur; sosyal anksiyete yaşıtlarla ilişkide de görülür.
• Bilişsel modelde tehlike olasılığı abartılır, başa çıkma gücü ve destek alma ihtimali küçümsenir.
• TSSB ve akut stres bozukluğu travma gerektirir; TSSB DSM-5'te örselenme ve stresöre bağlı bozukluklar grubundadır. Kaçınmayı pekiştirmek uygun değildir.
• Çocuk depresyonunda uyku-iştah değişikliği, ilgi kaybı ve öfke görülür; nedensiz sık gülme manik durumu düşündürür. Terapi bilgilendirmeyi ve çarpık düşünceleri düzeltmeyi hedefler.

Yıkıcı davranış ve bağlanma sorunları

• Davranım bozukluğunda başkalarının hakları ve toplumsal kurallar sürekli çiğnenir; saldırganlık ve hırsızlık bu tabloya aittir, DEHB ölçütü değildir.
• Risk etkenleri: gebelikte sigara-alkol, ihmal-istismar, olumsuz arkadaş çevresi; güvenli bağlanma koruyucudur.
• Karşı olma karşı gelme bozukluğu daha hafiftir ve otoriteye yöneliktir.
• Tedavide yalnız çocuğa odaklanmak yetmez; aile eğitimi ve multisistemik yaklaşım gerekir.
• DEHB yıkıcı bozukluklar grubunda değil, nörogelişimsel gruptadır.
• Tepkisel bağlanma bozukluğu ağır ihmal ve sık bakıcı değişimiyle seçici bağ kurulamamasından doğar.

Yeme, uyku ve boşaltım bozuklukları

• Yeme bozuklukları: anoreksiya, bulimia, tıkınırcasına yeme, pika, geri çıkarma ve kaçıngan kısıtlı yiyecek alım bozukluğu; iştahsızlık tanı değil belirtidir.
• Kaçıngan kısıtlı yiyecek alımında beden algısı bozukluğu ve kilo alma korkusu yoktur; anoreksiyada metabolizma hızı düşer.
• Uyku-uyanıklık düzenini sirkadiyen ritim belirler; yenidoğan günde yaklaşık 16 saat uyur, gündüz uykusu 4 yaşından sonra azalır.
• Uyku terörü 4-12 yaşta, gecenin ilk üçte birinde derin NREM uykusunda görülür; yaşla azalır.
• Uyku hijyeninde odaya televizyon koymak yanlıştır.
• Enürezis idrar, enkoprezis dışkı kaçırmadır; tanı için en az 5 yaş gerekir.

Gelişimsel psikopatoloji

Ruhsal bozuklukları gelişim dönemleri ve yaşam süreci içinde, gelişimden sapma olarak inceleyen alan.

Çoklu sonuçluluk

Aynı risk etkeninin farklı kişilerde farklı gelişimsel sonuçlara varması.

Psikolojik dayanıklılık

Ciddi olumsuz koşullara rağmen sağlıklı gelişimi sürdürebilme kapasitesi.

Zihin kuramı

Başkalarının kendinden farklı duygu, düşünce ve inanç taşıdığını kavrama becerisi; OSB'de eksiktir.

Disleksi, diskalkuli, disgrafi

Sırasıyla okuma, matematik ve yazılı anlatımda özgül öğrenme güçlüğü.

Özgül dil bozukluğu

Zekâ, işitme ve nörolojik sorun olmadan dilbilgisi kullanımında güçlük.

Selektif mutizm

Dil becerisi normal olmasına karşın aşırı kaygıyla belirli ortamlarda konuşamama; kaygı bozukluğudur.

Ayrılma anksiyetesi bozukluğu

Bağlı olunan kişi veya evden ayrılırken aşırı ve sürekli kaygı.

Enürezis ve enkoprezis

Beş yaşından sonra sürekli idrar kaçırma ve dışkıyı uygunsuz yerlere yapma.

Sirkadiyen ritim

Yaklaşık 24 saatlik uyku-uyanıklık, ısı ve hormon döngüsünü düzenleyen iç saat.

Tepkisel bağlanma bozukluğu

İhmal sonucu bakım verenle seçici, güvenli bağ kurulamaması.

Kaçıngan kısıtlı yiyecek alım bozukluğu

Tat, koku, doku tiksintisi ya da korku nedeniyle yetersiz beslenme; kilo alma korkusu yoktur.

• Kategori soruları sık çıkar: TSSB (örselenme grubu), DEHB (nörogelişimsel), pika (yeme), Tourette (tik), selektif mutizm (kaygı) ilgili grupla eşleştirilmeli.
• Sayısal veriler ezbere bilinmeli: ZY %1-3, DEHB %5-10 ve %4.4, OKB %2-3, disleksi %80, disgrafi %4, OSB erkek 3-4 kat.
• Olumsuz kökte yanlış seçenekler genellikle mutlak ifadelerdir: 'hep aynı kalır', 'rolü yoktur', 'çoğunda genetik sendrom vardır'.
• Aşırı hareketlilik DEHB'ye, saldırganlık ve hırsızlık davranım bozukluğuna aittir; otizm ve DEHB, davranım bozukluğu ile DEHB karıştırılmamalı.
• Kaçınmayı pekiştiren öneriler, ödevi çocuk yerine yapmak ve televizyon gibi seçenekler uygun müdahale sayılmaz.