AUZEF Hadis Tarihi ve Usulü Çıkmış Sorular

Ders, hadislerin Hz. Peygamber'den günümüze aktarılma sürecini, rivayet yollarını, râvi ilimlerini, başlıca hadis kitaplarını ve müelliflerini, ayrıca modern dönemde hadis çalışmalarına yönelik yaklaşımları ele alır.

Hadis tarihi ve rivayetin gelişimi

• Hadis tarihi, hadislerin nesilden nesle ulaşma sürecini ve dönemlerini inceler; sahih-zayıf ayrımı ise usulün işidir.
• Ebû Bekir hadis toplamaya girişip vazgeçmiş, Hz. Ömer tereddüt etmiştir; resmî derlemeyi emreden ilk halife Ömer b. Abdülaziz'dir.
• Tedvinde merkezî rol İbn Şihâb ez-Zührî'ye aittir; konulara göre tasnif Etbâu't-Tabiîn döneminde belirginleşmiştir.
• Rivayetin sistemleşmesiyle râvi denetimi, rihle, çok hocadan alma ve düzenli meclisler gelişmiştir; kadın ve aile içi râvi oranı azalmıştır.
• Hz. Osman'ın şehadeti, Cemel, Sıffîn, Kerbelâ ve Muhtâr isyanı sonrası hadis uydurma artmış, bu da isnad uygulamasını doğurmuştur.

Sahâbe ve tabiûn

• Muhaddislere göre sahâbî: Hz. Peygamber'i mümin olarak görmüş, en az temyiz çağında olmuş ve mümin ölmüş kişidir; uzun beraberlik şart değildir.
• Müksirûn bin ve üzeri hadis rivayet edenlerdir; Abdullah b. Mes'ud yaklaşık 848 hadisle bu gruba girmez.
• İlk ilim merkezleri Medine ve Küfe'dir; Küfe'nin temelinde Abdullah b. Mes'ud, Medine'de Abdullah b. Ömer vardır.
• Sahâbînin 'Rasûlullah zamanında şöyle yapardık' sözü hükmen merfû sayılır.
• Sahâbe biyografisinde İbn Hacer'in el-İsâbe'si 12.300'ün üzerinde kayıt içerir ve sahâbî olmayanları ayıklar.

Hadisin yapısı ve türleri

• Hadis isnad (râvi zinciri) ve metinden oluşur; zincirin müellife yakın başı ibtidâ, sahâbî ucu intihâdır.
• Haddesenâ, semi'tü, an gibi kalıplar isnadda bulunur ve edâ sîgaları adını alır.
• Kaynağa göre türler merfû (Peygamber), mevkuf (sahâbî), maktû (tabiîn ve sonrası) olarak ayrılır.
• Râvi sayısına göre mütevâtir, meşhur, aziz, garib ayrımı yapılır; mütevâtir kesin bilgi verir.
• Kudsî hadis, anlamı Allah'tan lafzı Peygamber'den olup 'Rabbinden naklen' kalıbıyla aktarılır.
• Muallak, isnadın baş tarafından râvi düşmesidir; müdelles, işitilmeyeni işitmiş gibi göstermedir; tashîf, harf okuyuş hatasıdır.

Hadis alma yolları ve rivayet

• Alma yolları arasında semâ, arz, kitabet, vasiyet ve münâvele sayılır; mukabele nüsha karşılaştırmasıdır, alma yolu değildir.
• Vicâde, hocayla iletişim olmadan kitabı bulmaktır ve en zayıf yoldur.
• Mücerred münâvele, izin verilmeden kitabın teslimidir; çoğunluğa göre rivayeti caiz değildir.
• Mana ile rivayet anlamı koruyarak başka lafızla aktarmadır; esere ek bilgi katmak idrac olup bu kapsama girmez.
• Muâraza, bir hadisin isnadlarını karşılaştırarak yanlışı tespit etmektir; muâsarat, iki râvinin aynı dönemde yaşamasıdır.

Hadis kitapları ve müellifleri

• Kütüb-i Sitte: Buhârî, Müslim, Ebû Dâvud, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce.
• Sünen türü, fıkıh bablarına göre dizilmiş ağırlıklı merfû ahkâm hadislerinden oluşur; câmi türü akaid, tefsir, siyer gibi geniş konuları kapsar.
• Tirmizî hem Sünen-i Erbaa'dandır hem câmi türündedir; fakihlerin amel ettiği hadislere yer verir, eş-Şemâil ve el-İlel'in de yazarıdır.
• Ebû Dâvud 202'de Sicistan'da doğmuş, Ahmed b. Hanbel'in öğrencisi olmuş ve 275'te Basra'da ölmüştür.
• Begavî'nin Mesâbîhu's-Sünne'si hadisleri sıhâh ve hısân diye ayırır.
• Alfabetik hadis bulmada Suyûtî'nin el-Câmiu's-sağîr'i ve Aclûnî'nin Keşfü'l-hafâ'sı kullanılır; Tuhfetü'l-eşrâf sahâbî adına göre, Concordance kelime köküne göre düzenlidir.
• Esbâb-ı nüzûl tefsir ilmine aittir, hadis literatürüne girmez.

Buhârî ve eserleri

• Buhârî 194'te doğmuştur; 179'da ölen Malik b. Enes hocası olamaz. İshak b. Rahuyeh, Ali b. el-Medînî, Yahya b. Maîn hocalarındandır.
• Taktî, uzun hadisin yalnızca bab konusuna uyan kısmını almaktır.
• 'Fıkhu'l-Buhârî fî terâcimihi' sözü, onun fıkhî anlayışını bab başlıklarına yansıttığını anlatır.
• Ricâl alanındaki eseri et-Târîhu'l-Kebîr'dir.
• İbn Hacer, muallak hadisleri Tağliku't-Ta'lik'te isnadlarıyla toplamıştır; Fethu'l-Bârî ise Sahih'in şerhidir.
• Müstahreç türünde İsmaili ve Ebû Avane eser vermiştir; İbn Hacer'e müstahreç eşleştirmek hatalıdır.

Ricâl, cerh-ta'dil ve usul eserleri

• Ricâl ilmi râvilerin hayatını, hocalarını ve güvenilirliğini; cerh ve ta'dil adalet ile zabtı değerlendirir.
• Tehzîbü'l-Kemâl'in yazarı Yusuf el-Mizzî'dir ve Abdülganî el-Makdisî'nin el-Kemâl'ine dayanır; Zehebî kısaltmış, İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'i yazmıştır.
• İbn Ebî Hâtim'in el-Cerh ve't-Ta'dîl'i yaklaşık 16 bin râviyi içerir; Zehebî'nin Mîzânü'l-İ'tidâl'i 11.061 zayıf râvi barındırır, İbn Hacer onu Lisânü'l-Mîzân'la genişletmiştir.
• Hadis usulünde mütekaddimûn dönemine Hâkim'in Ma'rifetü ulûmi'l-hadîs'i, müteahhirûn dönemine İbnü's-Salâh'ın Mukaddime'si ve İbn Hacer'in Nuhbetü'l-fiker'i girer.
• Şâfiî'nin er-Risâle'si aslen fıkıh usulü eseridir, müstakil hadis usulü sayılmaz.
• Şâmile programı arama yanında okuma ve not imkânı verir; kitapları genellikle basılı nüshalarla uyumludur.

Modern dönem ve oryantalizm

• Haçlı seferleri 11-13. yüzyıl olayıdır; 19. yüzyılda sömürgecilik, sekülerleşme ve çağdaşlaşma baskısı yaşanmıştır.
• Batı'da hadis araştırmalarının başlatıcısı Ignaz Goldziher'dir; hadislerin büyük kısmını uydurma saymış, erken yazıya geçirilmediğini savunmuştur.
• Joseph Schacht, onun çizgisinde hadis ve İslam hukuku üzerinde çalışmıştır.
• Akademik oryantalizm üniversite ve tarihî tenkit yöntemiyle yürür, ancak tarafsız olduğu anlamına gelmez.

İsnad

Hadisin metnine ulaşan râvi zinciridir.

Edâ sîgaları

Râvinin hadisi nasıl aldığını bildiren haddesenâ, semi'tü, an gibi kalıplardır.

Merfû, mevkuf, maktû

Rivayetin sırasıyla Peygamber'e, sahâbîye ve tabiîn ile sonrakilere dayandırılmasıdır.

Müksirûn

Bin ve daha fazla hadis rivayet eden sahâbîlerdir.

Muallak

İsnadın müellife yakın başından bir veya birkaç râvinin düştüğü hadistir.

Tedlis

Râvinin işitmediği hadisi işitmiş gibi aktarmasıdır; böyle hadis müdelles olur.

Tashîf

Harflerin nokta veya şeklinin yanlış okunup yazılması sonucu anlamın değişmesidir.

Mechûlü'l-hâl

Kimliği bilinen ama adaleti hakkında bilgi bulunmayan râvidir.

Hüccet

Cerh-ta'dilde adalet ve zabtı en yüksek râvi için kullanılır; rivayetleri delil sayılır.

Müstahreç

Başka bir eserdeki hadisleri farklı isnadlarla yeniden aktaran kitap türüdür.

El-Müttefik ve'l-müfterik

Yazılış ve okunuşu aynı olan ama farklı kişilere ait râvi adlarını inceleyen daldır.

Vicâde

Hocadan dinlemeden ve izin almadan hadis kitabını bulmaktır; en zayıf alma yoludur.

• Sünen ile câmi karıştırılmasın: sünen ahkâm ağırlıklıdır, câmi geniş konulu; Tirmizî ikisini birleştirir.
• Medine'de Abdullah b. Ömer, Küfe'de Abdullah b. Mes'ud öne çıkar; 'İbn Ömer Küfe'de' ifadesi hep yanlıştır.
• Hadis tarihi süreci, hadis usulü ise sahih-zayıf ayrımı ve yöntemi inceler.
• Muallak, müdelles ve mürsel ile tedvin ve tasnif ayrımına dikkat edilmeli; tasnif tedvinden sonradır.
• Malik b. Enes, Haçlı seferleri ve Esbâb-ı nüzûl sorularda sık gelen 'dışarıda kalan' seçeneklerdir.