AUZEF İktisada Giriş I Çıkmış Sorular

İktisada Giriş I dersi; kıtlık sorunundan yola çıkarak talep, arz, esneklik, tüketici ve üretici davranışı, maliyetler, piyasa yapıları ile üretim faktörü piyasalarını ele alır.

Temel kavramlar ve kıtlık

• İktisadın temel uğraş alanı, her toplumun az çok yaşadığı kıtlık sorunudur.
• Büyüme gibi toplam büyüklükler makro iktisadın alanındadır, mikro iktisadın değil.
• Ceteris paribus: bir değişken değişirken diğer etkenlerin sabit kabul edilmesidir.
• Malların üretiminden kimin sorumlu olacağı, iktisadın temel sorularından biri sayılmaz.

Talep ve talebi kaydıran etkenler

• Malın kendi fiyatı değişince talep eğrisi üzerinde hareket olur, eğri kaymaz.
• Gelir, tercih, ilişkili malların fiyatı gibi etkenler eğrinin yerini değiştirir.
• İkame malın fiyatı artarsa eğri sağa kayar; tamamlayıcı malın fiyatı artarsa talep düşer.
• Tavuk ile koyun eti ikame, birlikte kullanılan mallar ise tamamlayıcıdır.

Esneklikler

• Fiyat esnekliği, talep miktarının fiyata duyarlılığını ölçer; yüzde değişimler eşitse esneklik 1'dir.
• Dik (düşey) talep eğrisinde esneklik sıfırdır.
• Yay esnekliği hem miktarları hem fiyatları esas alır.
• Çapraz esneklik negatifse mallar tamamlayıcı, gelir esnekliği negatifse mal düşük maldır.
• Yatay arz eğrisinde esneklik sonsuzdur; piyasa döneminde arz sabit olduğundan esneklik sıfırdır.

Arz, denge ve tüketici rantı

• Arz, belirli fiyatta satıcıların sunmaya hazır olduğu miktardır.
• Arz ve talebin kesiştiği noktada denge fiyatı ve miktarı oluşur; mal darlığı kalmaz.
• Talep sola, arz aynı oranda sağa kayarsa fiyat düşer, miktar aynı kalır.
• Arz daralır talep sabitse fiyat yükselir, miktar azalır.
• Tüketici rantı, ödemeye razı olunan tutar ile fiilen ödenen tutar arasındaki farktır.
• Örümcek ağında dengeye yakınsama, talep eğrisinin arz eğrisinden daha yatay olmasına bağlıdır.

Tüketici davranışı

• Fayda, ihtiyacın giderilmesinden doğan tatmindir; kardinal yaklaşım ölçülebilir, ordinal yaklaşım sıralanabilir kabul eder.
• Marjinal fayda, toplam faydadaki değişimin miktar değişimine oranıdır.
• Azalan marjinal fayda yasası nedeniyle toplam fayda azalan hızla artar, sonra düşer.
• Kayıtsızlık eğrileri orijine dışbükeydir; eğimleri noktadan noktaya değişir.
• Bütçe doğrusu sabit gelirle alınabilecek bileşimleri gösterir; gelir-tüketim eğrisi gelir artışıyla denge noktalarını birleştirir.

Üretim ve maliyetler

• Üretim faktörleri doğa kaynakları, işgücü ve sermayedir.
• Kısa dönemde girdilerin bir kısmı, uzun dönemde tamamı değiştirilebilir; piyasa döneminde hiçbiri.
• Eş-ürün eğrisi aynı çıktıyı veren girdi bileşimlerini gösterir ve negatif eğimlidir.
• Eş maliyet doğrusu faktör bileşiminin maliyetini gösterir; genişleme yolu bütçe artışıyla üretimin büyümesidir.
• Ortalama değişken maliyet, toplam değişken maliyetin üretime bölünmesidir; ücretler sabit maliyet sayılmaz.
• Kısa dönem ortalama maliyetin U şekli, artan ve azalan verimlerden kaynaklanır.
• Ölçek ekonomilerinde uzun dönem ortalama maliyet düşer; dışşal ekonomiler firma dışında, endüstri içinde doğar.

Tam rekabet ve monopol

• Tam rekabette ürün farklılaştırması ve giriş kısıtı yoktur; reklam harcaması yapılmaz.
• Tam rekabette ortalama gelir piyasa fiyatına eşittir; kâr, marjinal maliyet ile marjinal hasılat eşitlenince en yüksektir.
• Serbest giriş çıkış yüzünden uzun dönemde aşırı kâr sıfırdır, yalnızca normal kâr kalır.
• Başa baş noktasında toplam gelir toplam maliyete eşittir.
• Monopolde marjinal gelir eğrisi talebin altında kalan negatif eğimli doğrudur; kâr marjinal gelir = marjinal maliyette en yüksektir.
• Fiyat farklılaştırması ile monopol, tüketici rantını kendine aktarabilir.
• Monopson tek alıcıdır ve tam rekabete göre düşük fiyat öder; çift yanlı (bilateral) monopolde tek alıcı ile tek satıcı karşılaşır.

Oligopol, monopollü rekabet ve faktör piyasaları

• Düopolde iki firma anlaşırsa tek tekel gibi davranır; oligopolde az sayıda firma birbirini etkiler.
• Tam oligopolde firmalar ortak kârı enbüyükler; kartel üretimi kısıp fiyatı artırır.
• Kırık talep eğrisinde rakipler fiyat artışına uymaz, indirime uyar.
• Monopollü rekabette çok firma, serbest giriş ve yoğun reklam vardır.
• Faktör talebi türev taleptir; malın talebi artınca faktör talebi de artar.
• Firma, marjinal ürün geliri marjinal faktör maliyetine eşitlenince faktör alımını durdurur.

Kıtlık

İhtiyaçlara kıyasla kaynakların sınırlı olması; iktisadın temel sorunu.

Ceteris paribus

Diğer değişkenler sabitken yalnızca birinin değiştiği varsayımı.

İkame mal

Birbirinin yerine kullanılabilen, biri pahalanınca diğerine yönelinen mal.

Tamamlayıcı mal

Birlikte tüketilen mal; çapraz esnekliği negatiftir.

Düşük mal

Gelir artınca talebi azalan mal; gelir esnekliği negatiftir.

Yay esnekliği

Hem fiyat hem miktar ortalamalarına dayanan esneklik ölçüsü.

Marjinal fayda

Bir birim ek tüketimin toplam faydaya kattığı değişim.

Bütçe doğrusu

Sabit gelirle satın alınabilecek iki mal bileşimlerinin çizgisi.

Eş-ürün eğrisi

Aynı üretim miktarını sağlayan girdi bileşimlerinin geometrik yeri.

Başa baş noktası

Toplam gelirin toplam maliyete eşit olduğu üretim düzeyi.

Fiyat farklılaştırması

Aynı malın farklı alıcılara veya pazarlara değişik fiyatla satılması.

Kartel

Oligopol firmalarının üretimi kısıp fiyatı yükseltmek için yaptığı anlaşma.

• Fiyat değişimi eğri üzerinde hareket, fiyat dışı etkenler eğrinin kaymasıdır; bu ayrım sık sorulur.
• İkame ve tamamlayıcı malları karıştırma: ikamede çapraz esneklik pozitif, tamamlayıcıda negatiftir.
• Piyasa döneminde arz sabit olduğundan esneklik sıfırdır; kısa ve uzun dönem tanımlarını ayrı tut.
• Monopol, monopson, düopol, oligopol ve çift yanlı monopol tanımlarını alıcı-satıcı sayısına göre ayır.
• Kâr maksimizasyonu: tam rekabette MC = MR (fiyat), monopolde de MC = MR koşulu aranır.