AUZEF İktisadi Kalkınma Çıkmış Sorular

Ders, ekonomik büyüme ile iktisadi kalkınma ayrımını, büyüme modellerini, nüfus ve çevre tartışmalarını, gelir dağılımı ile yoksulluğu ve kalkınma yaklaşımlarını ele alır. Ölçüm araçları ve önemli iktisatçıların görüşleri de konunun parçasıdır.

Kalkınma, büyüme ve ölçüm

• İktisadi kalkınma, niceliksel artışın yanında yaşam kalitesi, gelir dağılımı ve kurumsal yapıdaki iyileşmeyi de kapsar.
• GSYİH, üretimin tüm aşamalarındaki katma değerlerin toplamıdır.
• Cari fiyatlarla hesaplanan gelir nominal, baz yıl fiyatlarıyla hesaplanan ve enflasyondan arındırılan gelir reeldir.
• İnsani Gelişme Endeksi UNDP tarafından yayımlanır; uzun ve sağlıklı yaşam, eğitime erişim ve yeterli kaynaklara sahip olmayı ölçer.
• 2022 raporunda 191 ülke sıralanmış, Türkiye 48. basamakta yer almıştır.
• Türkiye'de kişi başı gelir 2000-2020 arasında en yüksek düzeye 2013'te, 12.582 dolarla ulaşmıştır.

Keynesyen büyüme: Harrod-Domar

• Harrod-Domar modeli Keynesyen okula bağlıdır ve Keynes'in kısa dönem analizini uzun döneme taşır.
• Domar'a göre yatırım hem kapasite yaratır hem de geliri artırır; bu çifte etki uzun dönemde incelenir.
• Üretim kapasitesindeki artış, sermayenin ortalama verimliliğiyle belirlenir.
• Hasıla/sermaye katsayısı 1/8 ise 200 TL'lik sermaye 25 TL üretir.

Neo-klasik ve içsel büyüme

• Neo-klasik modelle özdeşleşen isim Robert Solow'dur; model Solow-Swan olarak da anılır.
• Azalan Verimler Yasası: bir faktör artırıldıkça marjinal ürün küçülür.
• Mutlak yakınsama hipotezine göre geri kalmış ekonomiler daha hızlı büyüyerek yetişir.
• Solow artığı, teknolojik yeniliklerden gelen artışı ifade eder.
• İçsel büyüme kuramları teknolojiyi sürükleyici sayar ve beşeri sermayeye önem verir.
• Romer bilgi birikimi ve kurum kültürünü, Barro ise kamu harcamalarının üretime etkisini vurgular.

Nüfus ve büyüme

• Malthus'a göre nüfus geometrik, gıda aritmetik artar; kıtlık, hastalık ve savaş kaçınılmazdır.
• Ricardo, verimsiz toprakların ekime açılmasından doğan kıtlık rantını ileri sürmüştür.
• Nüfus-büyüme ilişkisi Malthusçu, Dönüşümcü ve Geçiş Teorisi yaklaşımlarıyla incelenir.
• Dünya nüfusu 1950'de 2,5 milyardı; 2022 Kasım'ında 8 milyara ulaşması öngörülmüştür.
• Nüfusta Çin ve Hindistan diğer ülkelerden belirgin biçimde ayrışır.

Kalkınma yaklaşımları ve kuramcılar

• Lewis düalizm, yani ekonomik ikililik yaklaşımını ilk ileri süren kişidir.
• Wallerstein'ın Dünya Sistemleri Kuramı modernizasyon teorisine karşıdır.
• Dengesiz kalkınma, sektörler arası denge aranmadan yatırım yapılmasını önerir.
• Quesnay, üretici ve tüketici kesimler arası akımları gösteren Ekonomik Tablo'yu ortaya koymuştur.
• Paylaşım ekonomisi örneği olarak Uber, Facebook, Alibaba ve Airbnb verilir; bu şirketler varlığa sahip olmadan hizmet sunar.

Çevre, sürdürülebilirlik ve döngüsel ekonomi

• Küçülme anlayışı, sınırsız büyümenin yol açtığı iklim krizi eleştirisinden doğmuştur.
• Sürdürülebilir kalkınma, gelecek kuşakların ihtiyaç karşılama imkânını zedelemeden bugünün ihtiyaçlarını karşılar.
• Çevre sorunları ilk kez Birleşmiş Milletler Beşerî Çevre Konferansı'nda ele alınmıştır.
• Döngüsel ekonomi sirküler ekonomi olarak da anılır; R Merdiveni doğrusaldan döngüsele geçişin ilkelerini gösterir.

Gelir dağılımı ve yoksulluk

• Lorenz eğrisi nüfus dilimlerinin kümülatif gelir paylarını gösterir; Lorenz ve Gini gelir eşitsizliğini ölçer.
• Marx'a göre kapitalist sınıf artı değere el koyarak dağılımı kendi lehine çevirir.
• Mutlak yoksulluk, 19. yüzyıl sonu İngiltere çalışmalarında ortaya çıkan ilk yoksulluk tanımıdır.
• İnsani yoksulluk, uzun ve sağlıklı yaşama ilişkin fırsatlardan mahrum kalmaktır.
• Dünya Bankası kentsel yoksulluk boyutları arasında işsizlik yer almaz.
• Eğitimde okul öncesine yapılan her 1 birimlik yatırım 7 kat getiri sağlar.

GSYİH

Bir ekonomide üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeri, yani katma değerlerin toplamı.

Nominal GSYİH

İçinde bulunulan yılın fiyatlarıyla hesaplanan milli gelir.

Reel GSYİH

Baz yıl fiyatları sabit tutularak hesaplanan, enflasyondan arındırılmış milli gelir.

İnsani Gelişme Endeksi

UNDP'nin yıllık olarak açıkladığı, sağlık, eğitim ve gelir boyutlarını birleştiren gösterge.

Azalan Verimler Yasası

Bir faktör sabitken diğeri artırıldıkça marjinal ürünün giderek küçülmesi.

Solow artığı

Üretim artışının teknolojik yeniliklerden kaynaklanan kısmı.

Mutlak yakınsama hipotezi

Az gelişmiş ekonomilerin daha yüksek getiriyle hızlı büyüyüp gelişmişleri yakalaması.

Dengesiz kalkınma

Yatırımların sektörler arasında denge gözetilmeden yapılmasını öneren yaklaşım.

Düalizm

Ekonomik ikililik teorisi; Arthur Lewis'e aittir.

Sürdürülebilir kalkınma

Gelecek kuşakların imkânlarını zedelemeden bugünün ihtiyaçlarını karşılayan kalkınma.

Lorenz eğrisi

Nüfus dilimlerinin gelirden aldığı payları kümülatif gösteren gelir dağılımı eğrisi.

Sirküler ekonomi

Doğrusal üretim-tüketim yerine döngüsel kaynak kullanımına dayanan ekonomi.

• Nominal ve reel GSYİH karıştırılmasın: cari yılın fiyatları nominal, baz yıl fiyatları reeldir.
• Harrod-Domar Keynesyen, Solow neo-klasiktir; Romer ve Barro ise içsel büyüme kuramları arasında yer alır.
• Malthus ile Ricardo ayrılmalı: Malthus nüfus-gıda dengesizliğini, Ricardo kıtlık rantını savunur.
• Mutlak yoksulluk ile insani yoksulluk farklıdır; ilki tarihsel ilk tanım, ikincisi fırsatlardan yoksunluktur.
• İktisadi kalkınma niteliksel ve niceliksel gelişmeyi, büyüme ise yalnızca niceliksel artışı ifade eder.