AUZEF İktisadi Sistemler Çıkmış Sorular

İktisadi Sistemler dersi; kıtlık ve seçim sorunundan yola çıkarak kapitalist, sosyalist ve karma sistemlerin işleyişini, bu sistemlerin tarihsel kökenlerini (feodalizm, merkantilizm, fizyokrasi) ve liberalizmin siyasal, ekonomik ile düşünsel gelişimini ele alır.

Temel iktisadi kavramlar

• İktisat, 1776'da Adam Smith ile bağımsız bir bilim dalı olmuştur; temel eseri Ulusların Zenginliği'dir.
• Bir şeyi elde etmek için diğer seçeneklerden vazgeçmek fırsat maliyetidir.
• Üretim olanakları eğrisi, eldeki faktör ve teknolojiyle ulaşılabilecek en yüksek ürün bileşimlerini gösterir.
• Ekonomik büyüme ve teknolojik gelişme eğrinin dışa kaymasını sağlar.
• İktisadi sistem, ekonomik faaliyetlerin yürüdüğü toplumsal örgütlenmedir; işin kime ait olduğu belirsizse kaynak israfı doğar.

Kapitalist sistem

• Ne, nasıl ve kimin için üretileceğine piyasa karar verir; yol göstericisi fiyat mekanizmasıdır.
• Haz-elem anlayışı ve bireyin kendi çıkarını gözetmesi bu sistemin felsefi dayanaklarındandır.
• Mülkiyet hakkı bireyleri çalışmaya ve üretmeye özendirir; özel mülkiyet ile miras birlikte sermaye birikiminin temelidir.
• Homo economicus, duygulardan arınmış, yalnız kendi faydasını azamileştiren teorik bireydir; düşüncelilik bu modele uymaz.
• İlk dönem kapitalizminde işçi sömürüsü ve yoksulluk görülmüş, krizler eksik tüketimden kaynaklanmıştır.
• Kapitalistler, iç piyasada doygunluğa ulaşınca daha yüksek kâr, ucuz hammadde ve yeni pazar için dışarıya yönelmiştir.

Sosyalist ve karma sistem

• Sosyalizmde tek üretici merkezi yönetimdir; fiyat mekanizmasının yerini merkezi planlama alır.
• Emek dışındaki faktörler kamuya aittir ve sistem tam istihdamla özdeşleşir.
• Fiyat işlemeyince gerçek ihtiyaç bilinemez; atıl üretim, israf ve temel mal kıtlığı ortaya çıkar.
• Marksist düşüncede kapitalizmden sonra sosyalizm gelir, komünizme bu basamaktan ulaşılır.
• İlk sosyalist uygulama Rusya'dadır; Lenin döneminde Çeka ile muhalifler tasfiye edilmiştir.
• Karma sistemde planlama demokratik ve yönlendiricidir; merkezi planlama ve laissez-faire ona uymaz.

Tarihsel kökenler: feodalizm, merkantilizm, fizyokrasi

• Feodalizm Orta Çağ'da soylu toprak sahiplerinin egemenliğine dayanır; fief, vassal, serf ve angarya kavramlarıyla anılır.
• Cermen istilaları feodalizmin doğuşuna katkı vermiş; Haçlı Seferleri, burjuvazinin yükselişi ve ateşli silahlar çöküşünü hızlandırmıştır.
• Orta Çağ düşüncesi dogmatizmdir; Rönesansın özü hümanizmdir.
• Ticari kapitalizm merkantilizmdir ve sayılan öğretilerin en eskisidir.
• Fizyokrasi Fransa'da doğmuş, büyümenin kaynağını tarımda görmüş, 'Doğanın Gücü' ile anılır ve devlet müdahalesine karşı çıkmıştır.
• Laissez-faire sloganı (bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) merkantilizme değil fizyokrasi ve liberalizme aittir.

Liberalizmin düşünsel temelleri

• Adam Smith doğal düzen fikri için Newton'dan ilham almıştır; görünmez el dışarıdan müdahale anlamına gelmez.
• Bentham faydacılığı ve özel çıkarın azamileştirilmesi ilkesini savunmuştur.
• Hobbes, Leviathan'da özgürlüklerin korunması için devleti zorunlu görmüştür.
• Montesquieu kuvvetler ayrılığı ilkesini geliştirmiştir.
• Müdahaleci devlet liberalizmin ilkesi değildir; Quesnay liberalizmin oluşumuna katkı verenlerden sayılmaz.
• Hukuk devleti, toplumun kişi iradesi yerine hukukla yönetilmesidir; yasalar meşruiyetini hukuktan alır ve adaleti esas almalıdır.

Liberalizmin siyasal ve hukuki boyutu

• Virginia İnsan Hakları Bildirisi siyasal liberalizmin ilk ve en önemli belgesidir; basın özgürlüğünü de içerir.
• Mülkiyet hakkı liberalizmin siyasal değil, ekonomik temelleri arasındadır.
• Handyside Kararı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin fikir özgürlüğünün sınırlarını belirleyen kararıdır.
• Liberal anayasa iktidarı sınırlar ve hakları korur; refahı azamileştirmek temel amacı değildir.
• Kanunlar genel olmalıdır; ülkenin özel koşullarını içermesi kanun hâkimiyetinin gereği değildir.

Yeni liberal akımlar ve müdahaleci kapitalizm

• 1929 Buhranı'nda Keynes devlet eliyle yönlendirmeyi kuramlaştırmış, Roosevelt New Deal'i uygulamıştır.
• 1970'lerde Keynesyen politikalar tıkanıp stagflasyon çıkınca neo-liberalizm yükselmiştir.
• Neo-Avusturya Okulu: Menger, Von Wieser, Böhm Bawerk, Von Mises ve Hayek; Hayek totaliterizmi sosyalizmin sonucu sayar.
• Chicago Okulu'nu Friedman kurmuştur; monetarizmin kurucusudur ve negatif gelir vergisini savunmuştur.
• Buchanan Virginia Okulu'nun öncüsüdür ve ekonomik anayasa fikrini savunan Anayasal İktisat yaklaşımına aittir.
• ORDO Liberalizmi Almanya'da Freiburg Okulu çevresinde doğmuştur; libertarianizm ise devletsiz toplum öngörür.
• Colbert Okulu merkantilist gelenektedir, neoliberal sayılmaz.

Osmanlı ve küreselleşme

• Osmanlı iktisadi zihniyeti iaşecilik, gelenekçilik ve fiskalizme dayanır; fiskalizm vergiyle gelir artırmaktır.
• Osmanlı'da önce siyasal güç sonra servet anlayışı ve müsadere, sermaye birikimini engellemiştir.
• Küreselleşmede DTÖ, IMF, BM ve AİHM gibi ulus-üstü kurumlar güçlenmiştir; NASA ulusal bir kuruluştur.

Fırsat maliyeti

Bir seçimin yapılması için vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir.

Üretim olanakları eğrisi

Eldeki kaynaklarla üretilebilecek en yüksek ürün bileşimlerini gösteren eğridir.

Homo economicus

Yalnızca kendi çıkarını akılcı biçimde azamileştiren teorik birey modelidir.

Fiyat mekanizması

Piyasada neyin ne kadar üretileceğini ve tüketileceğini gösteren sinyal sistemidir.

Necroeconomy

Sübvansiyonla ayakta kalan, rekabet edemeyen eski Sovyet tipi üretim yapılarıdır.

Fiskalizm

Osmanlı'da hazine gelirlerini, özellikle vergileri, en üst düzeye çıkarma anlayışıdır.

Merkantilizm

Ticari kapitalizm olarak anılan, en erken ortaya çıkan iktisadi öğretidir.

Fizyokrasi

Büyümeyi tarımda arayan ve devlet müdahalesine karşı çıkan Fransız görüşüdür.

Laissez-faire

Devletin ekonomiye karışmaması gerektiğini ifade eden liberal ilkedir.

Kuvvetler ayrılığı

Güç kötüye kullanımını önlemek için erklerin birbirinden bağımsız kılınmasıdır.

Negatif gelir vergisi

Yoksulluk sınırı altındaki gelirlilere vergi yerine devletçe ödeme yapılmasıdır.

Neo-liberalizm

Küçük devlet, özelleştirme ve serbest piyasayı savunan 1970 sonrası anlayıştır.

• Merkezi planlama sosyalizme, laissez-faire fizyokrasi ve liberalizme aittir; karma sistem ve merkantilizmle karıştırılmamalıdır.
• Chicago Okulu Friedman'la, Virginia Okulu Buchanan'la, Neo-Avusturya Okulu Hayek ve Mises'le, ORDO Almanya'yla eşleştirilmelidir.
• Cermen istilaları feodalizmin doğuşuna, Haçlı Seferleri ve burjuvazi çöküşüne bağlanır; Sanayi Devrimi çöküşle ilişkilendirilmez.
• Mülkiyet hakkı ekonomik, Virginia Bildirisi ve kuvvetler ayrılığı siyasal liberalizm boyutudur.