AUZEF İktisat Tarihi Çıkmış Sorular

İktisat Tarihi dersi; ilk çağdan 20. yüzyıla uzanan süreçte tarım devrimini, Orta Çağ Avrupa ekonomisini, merkantilizmi, sanayileşmeyi, emperyalizmi ve 1929 Büyük Buhranı'nı karşılaştırmalı biçimde ele alır.

İlkçağ ve tarım devrimi

• Avcı-toplayıcılıktan yerleşik hayata geçiş Neolitik Devrim olarak anılır; tarım ve hayvan evcilleştirme bu süreçle yayılmıştır.
• Tarım yalnız Bereketli Hilal'de değil, dünyanın birçok yerinde birbirinden bağımsız olarak başlamıştır.
• İlkçağ Mısır'ında tarımsal faaliyet merkezi otoritenin denetimindeydi; arazi büyük ölçüde Firavun'a aitti, bireysel mülkiyet yaygın değildi.
• Hint kast sisteminin en üstünde din adamları olan Brahmanlar yer alır; savaşçı Kşatriyalar ikinci sıradadır.
• Mısır, modern zamanlardan önce yalnızca Amerika kıtasında temel besindi.
• İlkçağ Adriyatik kıyılarında uzmanlaşmış ürünler pazar için üretilmiştir; Atinalılar zengin madenleriyle savaş masraflarını karşılıyordu.

Erken ve İleri Orta Çağ Avrupası

• Roma'nın çöküşünden sonra kentler küçülmüş, ticaret hacmi daralmış, ekonomi kapalı manor (malikane) tarımına dönmüştür.
• Kuzey Avrupa'nın ağır topraklarında tekerlekli, bıçaklı ağır saban gerekliydi; bölgesel ihtisaslaşma yoktu.
• Malikane Sisteminde ürün eşit paylaşılmazdı; yeni düzende üretim ve denetim maliyetlerini düşürmek amaçlanmıştır.
• İleri Orta Çağ'da (yaklaşık 1000-1300) ticari girişimler artmış, panayırlar ve şehir pazarları gelişmiştir.

Geç Orta Çağ ve loncalar

• Veba, savaşlar ve isyanlar yüzünden 14. yüzyılda durgunluk yaşanmıştır; teknik yenilikler bu olumsuz etkenlerden değildir.
• Nüfus azalınca verimsiz topraklar terk edilmiş, kişi başına toprak artmış ve tarımsal verimlilik yükselmiştir.
• Vebadan sonra talep düşünce loncalar kuralları sıkılaştırmış; sanayi kırsala kayarak putting out sistemini doğurmuştur.
• Bu düzende ticaret müteşebbisi denen yeni girişimciler ortaya çıkmıştır.
• Loncalar tekel, kısıtlı rekabet ve yeniliğe kapalılık yüzünden eleştirilir; üyeler arası yardımlaşma ise eleştiri konusu değildir.

Coğrafi keşifler, merkantilizm ve Avrupa devletleri

• Merkantilizm değerli maden birikimini hedefler: ihracat desteklenir, ithalat gümrük vergileri artırılarak sınırlanır.
• Colbert'in katı düzenlemeleri maliyetleri düşürmemiş, bürokrasiyi artırıp teknik yeniliği kısıtlamıştır.
• İtalya 15. yüzyılda en kaliteli mamulleri üretiyordu; şehir devletleri ticari kapitalizme elverişliydi.
• Keşifler sonrası ticaret ekseni Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kaydı; İtalya'nın baharat ticaretindeki payı azaldı, sanayisi rekabet gücü yitirdi.
• İspanya merkantilizmle altın-gümüş edindi ama sanayi geliştiremedi.
• Hollanda modern tarım tekniklerini uyguladı ve 17. yüzyılda gemi yapımında öncüydü; 17. yüzyıl genel olarak kriz ve durgunluk çağıdır.

19. yüzyıl ve sanayileşme

• İngiltere'de sanayileşme pamuk, demir ve kömürle başlayıp yayılmış; tarımdaki verimlilik işgücünü sanayiye kaydırmıştır.
• Kıta Avrupası'nda demiryolları çoğunlukla devlet desteğiyle yapılmıştır.
• Almanya'da List'in Milli İktisat görüşü, Zollverein, devlet korumacılığı ve kartelleşme öne çıkmış; kartel yasaklanmamış, desteklenmiştir.
• ABD'de bol doğal kaynak, kıt ve pahalı emek göçü ve emekten tasarruf eden teknikleri yaygınlaştırmıştır.
• 1870'lere kadar liberalizm ve laissez-faire zirvedeydi; korumacılık ve ekonomik milliyetçilik yüzyıl sonunda güçlendi.
• Ülkeler arası gelir farkları daralmamış, artmıştır; kalkınma Batı Avrupa ve Kuzey Amerika'da yoğunlaşmıştır.

Emperyalizm ve sömürgecilik

• Emperyalizm teorisine göre sömürgeciliği yeni pazar arayışı hızlandırmıştır.
• Askeri teknoloji üstünlüğü de bu süreci güçlendirmiştir.
• Hammadde ve doğal kaynak ihtiyacı üçüncü temel nedendir.
• Nitelikli beşeri sermaye yetersizliği başlıca neden sayılmaz.

20. yüzyıl ve Büyük Buhran

• 1929 krizi New York borsasının çöküşüyle başlayıp dünyaya yayılmış, uluslararası ticaret hacmini küçültmüştür.
• Krizin kökeni arz kıtlığı değil, aşırı üretim ve yetersiz taleptir.
• I. Dünya Savaşı sırasında küresel ticaret genişlememiş, aksamış ve küçülmüştür.
• Keynesyen iktisat, monetarizm, refah devleti ve iki kutuplu dünya 20. yüzyıl kökenlidir; sosyalizm 19. yüzyılda doğmuştur.
• 1998 verilerinde kişi başına geliri en yüksek ülke ABD'dir.

Neolitik Devrim

Avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarım ve hayvancılığa geçiş.

Malikane (manor) sistemi

Orta Çağ'da kendine yeten, toprak sahibi etrafında örgütlenmiş kapalı tarım düzeni.

Lonca

Kent zanaatkârlarının örgütü; tekelci ve yeniliğe kapalı ama üyelerine dayanışma sağlayan yapı.

Putting out sistemi

Sanayinin kırsala kayması sonucu doğan, işin köylü evlerinde yaptırıldığı üretim düzeni.

Ticaret müteşebbisi

Kırsal ortaçağ düzeninde ortaya çıkan yeni kuşak girişimci.

Merkantilizm

Değerli maden birikimi için ihracatı destekleyen, ithalatı gümrükle sınırlayan iktisat anlayışı.

Zollverein

19. yüzyıl Almanya'sında kurulan gümrük birliği.

Milli İktisat (List)

Sanayileşme için devlet korumacılığını savunan görüş.

Laissez-faire

Devletin ekonomiye karışmamasını öngören liberal anlayış; 1870'lere kadar zirvedeydi.

Emperyalizm

Pazar, hammadde ve askeri üstünlük peşindeki sömürgecilik faaliyetlerini açıklayan teori.

Büyük Buhran

1929'da New York borsası çöküşüyle başlayan, aşırı üretim ve talep yetersizliğine dayalı dünya krizi.

• Brahmanlar kast sisteminin en üstündedir; savaşçılar (Kşatriya) ikinci sıradadır.
• Sosyalizm 19. yüzyıl kökenlidir; Keynesyen iktisat ve refah devleti 20. yüzyıl kavramlarıdır.
• Almanya'da kartel desteklenmiştir, yasaklanmamıştır; serbest piyasa ve görünmez el Alman modelini anlatmaz.
• Keşifler sonrası İtalya'da Akdeniz ticareti ve sanayi gerilemiştir; loncalar bu gerilemeyi önleyememiştir.
• Soruda 'yanlış' ve 'sayılamaz' kalıplarına dikkat edilmeli: Geç Orta Çağ'da nüfus azalınca verimlilik düşmez, yükselir.