AUZEF İlkçağ Klasik Dönem Felsefesi Metinleri Çıkmış Sorular

Ders, Sokrates öncesi doğa filozoflarından Sofistlere, Sokrates'ten Platon'a uzanan klasik dönem Yunan düşüncesini işler. Bilgi, hakikat, erdem, dil ve devlet kavramları üzerine ortaya konan karşıt görüşler ve temel terimler incelenir.

Doğa filozofları ve öncüller

• Doğa filozofları evreni mitlerle değil akılla açıklamaya çalıştı; ana sorunları phusis, yani doğadaki oluş ve değişimin nedeniydi.
• Ksenophanes insanbiçimci tanrı anlayışını eleştirdi: insanlar kendi özelliklerini tanrılara yükler. Kesin bilgiye ulaşılamayacağını, elde yalnızca sanı olduğunu söyledi.
• Herakleitos evreni yöneten ortak akıl ve yasaya logos der; çoğu insan bunu kavrayamayıp kendi görüşüne saplanır.
• Demokritos evreni atom ve boşlukla açıklayan maddeci bir düşünürdür; evrimci kültür kuramıyla ilk önemli kültür kuramcısı sayılır.

Polis, aristokratlar ve Sofistlerin ortaya çıkışı

• Aristokratlar yönetme yeteneğinin ve erdemin (arete) soydan geldiğine, sonradan öğrenilemeyeceğine inanırdı.
• MÖ 5. yüzyılda gezgin Sofistler ücret karşılığı herkese retorik ve siyaset öğretmeyi vadetti.
• Bilginin ücretle satılması aristokratları rahatsız etti; Sofistlere olumsuz bakışın dayanağı da ücret almalarıdır.
• Sofist sözcüğü sophos (bilge) ve sophia (bilgelik) köklerinden gelir.

Sofistlerin görüşleri

• Ortak tutumları hakikatte görecelilik ve şüphecilikti; mutlak bilginin elde edilebileceğini savunmadılar.
• Protagoras: insan, kendi kullandığı ve algıladığı şeylerin (khremata) ölçüsüdür; bilgide aranan şey işe yararlıktır.
• Gorgias varlığın, bilginin ve iletişimin imkânsız olduğunu ileri sürdü; sözün gücünü siyasetin başlıca aracı saydı.
• Yasa ve ahlak doğal değil, toplumsal uzlaşmanın ürünüdür (nomos); physis–nomos ayrımı temel tartışmadır.
• Sofistler eğitimi yetersiz buldu, pratik yaşamı öne aldı; theoria değil praksis türü bilgiyi mümkün gördüler.
• Thrasymakhos 'adalet güçlünün çıkarıdır' diyen bir Sofisttir ama en önemli isim sayılmaz.

Sokrates

• Felsefeyi gökten yeryüzüne indirdi; doğa araştırmasını onaylamayıp insanı, ahlakı ve erdemi merkeze aldı.
• Ebe annesinden esinlenerek maieutike (doğurtma sanatı) yöntemini kurdu; bilgiyi vermez, kişinin kendi içinden çıkarmasını sağlar.
• Çürütücü sorularla (elenkhos) karşısındakini aporiaya, yani çıkmaz sokağa götürür.
• 'Ti esti?' diye sorarak tümel kavramların tanımını arar; tanıma tartışmadaki öğeleri toplayıp eleyerek varır.
• Arete onda iyi yaşama ustalığıdır; daimon, doğruyu yanlıştan ayıran iç sestir; 'Gnothi seauton' (kendini bil) onunla özdeşleşmiştir.
• Atina'yı uyuşuk ata, kendisini onu uyandıran atsineğine benzetti.

Platon: bilgi, idealar ve hakikat

• Görünüşler dünyası (doxa, sanı) ile idealar dünyası (episteme, kesin bilgi) eşdeğer değildir; idealar değişmez, ebedi, cisimsel olmayan ve akılla kavranır.
• Platon özcüdür: kavramların değişmez bir özü vardır; Sofistlerin göreliliğine karşı çıkar.
• Anamnesis: ruh bedenden önce ideaları görmüştür, öğrenme onları hatırlamaktır (Menon, Phaidon).
• Felsefe Platon'da Eros ile başlar; Eros bilgeliğe ve Mutlak Güzelliğe duyulan aşktır.
• Hakikat (aletheia) hazır bilgi değil, diyalektikle sürdürülen sürekli arayıştır; erken diyaloglar aporia ile biten çıkmaz sokak diyaloglarıdır.
• Platon mitoslara sık başvurur: Er Mitosu, Mağara Alegorisi, kanatlı atlı araba. Mağara, görünüşten ideaya yükselişi anlatır.

Platon: dil, evren ve devlet

• Kratylos diyaloğunda Kratylos adın doğal ve zorunlu, Hermogenes ise keyfî olduğunu savunur.
• Timaios'a göre evren idealar, Demiurgos, madde (Khôra) ve ruh yapılarından oluşur.
• Sofist diyalogunda en geniş cins Varlık'tır; hareket, durma, aynılık ve farklılık onun altında toplanır.
• Politeia demokrasi değil anayasa ve siyasal düzen demektir; eserde filozof-kral yönetimi savunulur. Popper bu modeli totaliter eğilimli bularak eleştirmiştir.
• Platon, Herakleitos'tan duyular dünyasındaki değişimi, Parmenides'ten idealar dünyasının değişmezliğini alıp birleştirir.
• Sokrates erken ve orta dönem diyaloglarda baş konuşmacıdır; sonraki eserlerde (Yasalar, Timaios) geri planda kalır.

Bilgi türleri ve felsefe yöntemi

• Theoria yalnızca bilmek için yapılan seyir ve düşünmedir; eylemle ilgilenmez. Praksis eyleme, tekhne üretime aittir.
• Historia soruşturarak bilgi toplamak, skeptemoi şüpheyle elemek, theoria bütünü görüp sınıflandırmaktır.
• Dianoia akıl yürütmeye dayalı gidimli düşünmedir; duyu bilgisi değildir.
• Tanım, bir şeyin ortak ve özsel niteliklerini açığa çıkarmaktır; kavramlara dayanır.
• Reductio ab absurdum, bir savı saçma sonuçlara vardırarak çürütmektir.

Episteme

Akıl ve felsefi yöntemle erişilen evrensel, kesin bilgi.

Doksa

Duyulara dayanan, değişken ve kesin olmayan sanı.

Aporia

Tartışmada çürütülen kişinin cevap veremez hale geldiği çıkmaz sokak durumu.

Maieutike

Sokrates'in kişiye kendi bilgisini doğurtan yöntemi.

Elenkhos

Karşıdakinin görüşünü çürüten art arda sorgulama.

Anamnesis

Ruhun önceden gördüğü ideaları yeniden hatırlaması.

Nomos

Yasa, gelenek ve uzlaşım; Sofistlere göre insan yapımı kurallar.

Physis

Doğa; doğadaki oluş ve değişimin kendisi.

Khremata

Günlük kullanılan eşyalar ve kişisel izlenimler; Protagoras'ın 'ölçü' sözünün anahtar terimi.

Logos

Herakleitos'ta evreni yöneten ortak akıl ve yasa.

Eros

Platon'da insanı idealara ve bilgeliğe yönelten aşk.

Arete

Erdem; Sofistlerde yönetme becerisi, Sokrates'te iyi yaşama ustalığı.

• Episteme (kesin bilgi) ile doksa (sanı) karıştırılmamalı; theoria bilgisi eylemle ilgilenmez, praksis ilgilenir.
• Aristoteles'e göre felsefe hayretle, Platon'da Eros ile başlar.
• Sofistler görecelilikçi ve şüphecidir; Sokrates ile Platon özcüdür. Protagoras'ta anahtar sözcük panta değil khremata'dır.
• Hermogenes ile Kratylos'un görüşleri karıştırılmamalı: Kratylos adın zorunlu, Hermogenes keyfî olduğunu savunur.
• Büyük İskender'in hocası Aristoteles'tir, Platon değil; Nikomakhos'a Etik de Aristoteles'in eseridir.