AUZEF İş Etiği Çıkmış Sorular

İş Etiği dersi; etiğin temel kavramlarını, ahlak kuramlarını, paydaş ve kurumsal yönetişim yaklaşımlarını, küreselleşme ile çok uluslu şirketlerin etik sorumluluklarını, insan kaynakları ve çalışma yaşamındaki etik sorunları ele alır.

Etiğin temelleri ve önemi

• Etik; evrensel ahlaki ilkeleri ve doğru eylemin ne olduğunu inceler. Millî kimlik inşası etiğin amacı sayılmaz.
• Etiğin uygulama alanları: bireysel etik, toplumsal etik, iş etiği ve mesleki etik. Liderlik etiği bağımsız alan değildir.
• Doğruluk, adalet, tarafsızlık ve sorumluluk kültürler arasında değişmeyen evrensel değerlerdir.
• Güçlü etik kültür; güven, itibar, çalışan bağlılığı ve uzun vadeli başarı sağlar, hukuki riskleri azaltır.
• İş etiğinin son yıllarda öne çıkmasında en etkili etken serbest piyasa ideolojisinin güçlenmesidir.

Ahlak kuramları

• Teleolojik (sonuççu) yaklaşımda eylemin değerini sonuçları belirler; herkesin iyiliği eşit sayılır ve toplam iyilik artırılmaya çalışılır.
• Faydacılık (Bentham, Mill): en çok kişiye en büyük yararı sağlayan eylem etiktir; niyet değil sonuç esastır.
• Kant'ın kategorik imperatifi: ilke evrenselleştirildiğinde çelişmiyorsa, yani tutarlıysa eylem ahlakidir.
• Erdem ahlakında insan davranışlarının son hedefi mutluluktur.
• Haklar teorisinin kökeni, Aquinolu Thomas'ın akla dayalı Doğal Yasa Kuramı'dır.

Paydaşlar ve sosyal sorumluluk

• Freeman'ın paydaş teorisi: şirket yalnız sahiplerini değil, etkilediği ve etkilendiği tüm tarafları gözetir; amaç topluma değer katmaktır.
• Birincil paydaşlar çalışan, müşteri, tedarikçi, hissedar ve işverendir. Rakip, hükümet, medya ve çıkar grupları ikincildir.
• Normatif ilgili taraflar yaklaşımı, yöneticilerin paydaşlara karşı uyması gereken ahlaki kurallara odaklanır.
• Carroll piramidinin en alt basamağı iktisadi sorumluluklardır.
• Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını gelecek kuşakların imkânını zedelemeden karşılamaktır.

Kurumsal yönetişim ve etik kodlar

• Yönetişim ilkeleri: şeffaflık, hesap verebilirlik, sorumluluk, adalet, tutarlılık. Tutarsızlık ilke değildir.
• Şeffaflık bilgilerin paydaşlara zamanında, doğru ve anlaşılır sunulmasıdır; hesap verebilirlik kararların sonuçlarından sorumlu olmaktır.
• Etik kodlar değerleri çalışanlara aktarır, zor kararlarda rehberlik eder ve dış paydaşlara güven verir.
• Etik kod piramidinde taban standartlar, tepe misyondur.
• Etik ilkeler sonuç değil kural odaklıdır; nasıl davranılacağına dair görev ve sorumluluğu belirler.

Küreselleşme ve çok uluslu şirketler

• Küreselleşmenin etik sorunları: etik kurallara uymama, çevre tahribatı, ekonomik güç ve hegemonya.
• Küresel etik riskler: rüşvet, yolsuzluk, mevzuat farkları, tedarik zinciri sorunları. Küresel rekabet risk sayılmaz.
• Şirketler zarar vermemek, adil vergi ödemek ve çalışan haklarına saygı göstermekle yükümlüdür; rekabeti düzenlemek devletin işidir.
• BM normları taslağı çocuk emeği ve zorla çalıştırmayı yasaklar, yeterli ücret ve örgütlenme hakkını öngörür; ekonomik istikrar devletin görevidir.
• ILO Üçlü İlkeler Bildirgesi istihdam, sendikal haklar ve güvenliği düzenler. MAI'nin en tartışmalı maddesi şirketlerin devletlere dava açabilmesiydi.
• Sürdürülebilirlik raporunun amacı, faaliyetlerin toplum ve çevre üzerindeki etkilerini raporlamaktır.

İnsan kaynakları ve çalışma yaşamı

• İK işlevleri: işe alım, eğitim, performans değerleme, ücretlendirme ve kariyer yönetimi.
• Aynı işe cinsiyet, akrabalık gibi nedenlerle farklı ücret ayrımcılıktır; ölçülebilir performans farkı etik sayılır.
• Nepotizm liyakate bakmadan akrabayı kayırmaktır; meritokrasi bunun karşıtıdır.
• Cam tavan, kadınların görünmez engeller yüzünden üst yönetime çıkamamasıdır.
• Sendika, toplu iş sözleşmesinde çalışanları temsil eder; SA8000 işçi haklarına ilişkin standartlar getirir.

Performans hataları, ihbar ve yeni sorunlar

• Hale etkisinde tek olumlu özellik tüm özellikleri olumlu gösterir; tersi boynuz etkisidir.
• Kontrast hatasında aday, ölçüte göre değil önceki ve sonraki adaylarla kıyaslanarak puanlanır.
• Bilgi uçurma (ihbarcılık), kurum içi yasa dışı uygulamaları yetkili mercilere veya kamuoyuna duyurmaktır.
• Dijital dönüşümün etik sorunu fikri mülkiyet ihlalidir; yazılım intihali bunun örneğidir.
• Robot etiği, robotların insanlığa tehdidi ve öldürücü robot kullanımını tartışır.
• İslam iş ahlakı çalışanın hakkını korur; haksız yere işçiyi çıkarmak ve hırsızlık bağdaşmaz.

Paydaş teorisi

İşletmenin etkilediği ve etkilendiği tüm tarafların çıkarını gözetmesi gerektiğini savunan Freeman kuramı.

Teleolojik yaklaşım

Eylemin ahlaki değerini sonuçlarına göre belirleyen anlayış.

Faydacılık

En çok sayıda insana en büyük yararı sağlayan eylemi etik sayan kuram.

Kategorik imperatif

Kant'a göre ilkesi evrenselleştirilince çelişmeyen eylemin ahlaki olması.

Şeffaflık

Kurumla ilgili bilgilerin paydaşlara zamanında, doğru ve anlaşılır sunulması.

Hesap verebilirlik

Kararların ve eylemlerin sonuçlarından sorumlu olma ve açıklama yapma yükümlülüğü.

Sürdürülebilir kalkınma

Gelecek kuşakların ihtiyaçlarını zedelemeden bugünün ihtiyaçlarını karşılayan kalkınma.

Nepotizm

Liyakat yerine akrabalık bağıyla işe alma veya terfi ettirme.

Cam tavan

Kadınların görünmez önyargı ve engellerle üst kademelere çıkamaması.

Bilgi uçurma

Kurum içindeki yasa dışı veya etik dışı uygulamaların yetkililere ya da kamuoyuna duyurulması.

Kontrast hatası

Değerlendirilen kişiyi sabit ölçüt yerine diğer adaylarla kıyaslayarak puanlama.

Hale etkisi

Tek bir olumlu özelliğin diğer özelliklerin değerlendirmesini de olumlu yönde etkilemesi.

• İkincil paydaşlar (rakip, hükümet, medya, çıkar grupları) ile birincil paydaşlar (işveren, çalışan, müşteri, tedarikçi, hissedar) karıştırılmamalı.
• Faydacılık ve teleolojik yaklaşım sonuca bakar; Kant etiği niyet ve kurala bakar.
• Nepotizm akrabayı, kronizm arkadaşı kayırmaktır; meritokrasi liyakattir.
• Hale etkisi tek olumlu özellikten, kontrast hatası ise adaylar arası kıyaslamadan doğar.
• Ekonomik istikrar, gelir dağılımı ve rekabet düzenlemesi devletin görevidir; şirket sorumluluğu şıkkı olarak yanlıştır.