AUZEF İSG Yönetim Sistemleri Çıkmış Sorular

Ders, iş sağlığı ve güvenliğinin (İSG) tarihsel gelişimini, temel kavramlarını, Türkiye'deki hukuki çerçeveyi ve ISO 45001 ile ISO 14001 gibi yönetim sistemlerinin yapısını ele alır. Risk yönetimi, iş kazası maliyetleri ve önleyici yaklaşım ana eksenlerdir.

Temel kavramlar

• Tehlike zarar verme potansiyelidir; risk ise olasılık ile şiddetin birleşimidir.
• Ramak kala, kimsenin zarar görmediği ama kazaya dönüşebilecek olaydır; kayıt altına alınması önemlidir.
• Meslek hastalığı uzun süreli maruziyetle yavaş gelişir, iş kazası ise ani gerçekleşir.
• Kabul edilebilir risk, yasal yükümlülükler ve politika çerçevesinde katlanılabilir düzeye indirilmiş risktir.

Tarihsel gelişim

• Plini tozun zararını belirtmiş, korunmak için başa torba geçirilmesini önermiştir.
• Agricola, De Re Metallica eserinde madencilerin maruz kaldığı hastalıkları ve önlemleri anlatmıştır.
• Ramazzini, çağdaş iş sağlığı biliminin kurucusu sayılır.
• Sanayi Devrimi İSG'yi gündeme getirmiş; ilk yasa İngiltere'de çıkan Çırakların Sağlığı ve Morali Yasası'dır.
• Türkiye'de gözetme borcu ilk kez 1926 Borçlar Kanunu ile, işyeri hekimi zorunluluğu 1930 Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile gelmiştir.

Hukuki çerçeve ve sorumluluk

• İş hukuku, ekonomik olarak zayıf olan işçiyi korumak amacıyla emredici kurallar getirir.
• Önlem alma görevi öncelikle işverendedir; işçi kurallara uyar, devlet denetler.
• 6331 sayılı Kanun tüm işyerlerinde risk değerlendirmesini zorunlu kılar.
• 5510 sayılı Kanun iş kazasını tanımlar; işle ilgisiz nedenle işyerinden ayrılırken olan kaza kapsam dışıdır.
• Stajyerler ve mesleki eğitim gören öğrenciler iş kazası sigortasından yararlanır; kayıt dışı çalışanlar yararlanamaz.
• Sigorta kolu geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm geliri ve cenaze ödeneği sağlar; malullük aylığı ayrı sigorta kolundadır.

Kaza istatistikleri, nedenler ve maliyet

• Kazaların yaklaşık yüzde 98'i önlenebilir; Heinrich'e göre çoğu tehlikeli hareketlerden kaynaklanır.
• Türkiye'de ölümlü kazalar en çok inşaat sektöründe görülür; meslek hastalıklarının büyük kısmı kayıtlara girmez.
• Dar, karanlık, gürültülü yer gibi etkenler çalışma çevresi faktörüdür.
• Sağlık giderleri doğrudan maliyettir; iş durması ve moral kaybı dolaylı maliyettir.
• Sosyal güvenlik zararı toplumun maliyetidir, işletmenin kayıp kalemi sayılmaz.
• Hizmet toplumunda stres ve mobbing gibi psiko-sosyal riskler öne çıkmaktadır.

Risk yönetimi ve önleyici yaklaşım

• Kontrol hiyerarşisi: eliminasyon, ikame, mühendislik, idari önlemler, en sonda KKD.
• Risk yönetimi bilgi toplama, değerlendirme ve bütüncül güvenlik ağı kurmayı kapsar.
• Önleyicilik, olay olmadan tehlikeyi kaynağında yok etmektir; kazazedenin tedavisi sonradan yapılan işlemdir.
• Risk değerlendirmesi, eğitim, acil durum planı ve çalışan katılımı zorunludur; ödül-ceza sistemi zorunlu değildir.
• Ergonomi işin insana, insanın işe uyumunu hedefler; iş güvenliği fiziki tehlikelerle ilgilenir.

ISO 45001 İSG Yönetim Sistemi

• ISO 45001, PUKÖ döngüsüne dayanır; OHSAS 18001'in yerini almıştır ve BSI geliştirmişti.
• Planlama bölümünde tehlike tanımlama, risk değerlendirme, hedef, kontrol ve yasal şartlar belirlenir.
• Eğitim ve yetkinlik uygulama ve işletme aşamasındadır; kaza araştırması düzeltici faaliyetlerdedir.
• Yasal mevzuata uyum zorunludur; hedeflere ulaşma yolu ayrıntılı olarak İSG programında yer alır.
• Başarısızlık nedeni konunun sahiplenilmemesi, plansızlık ve kararların yayılmamasıdır; herkesin sorumluluk alması başarı etkenidir.
• Yararlar: verim artışı ekonomik, çalışanın korunması sosyal faydadır; uluslararası kuruluşlar için uyum maliyeti düşer.

ISO 14001 ve diğer standartlar

• ISO 14001, belgelendirmeye esas çevre yönetim standardıdır; atık ve emisyon konularına odaklanır, ürün kalitesini güvence altına almaz.
• TSE 1997'de TS EN ISO 14001 olarak kabul etmiştir; EN ifadesi Avrupa Normu anlamındadır.
• Mevzuata uyum, proses kontrolü, kriz yönetim planı ve izleme-ölçme-düzeltici faaliyetler süreçleri bulunur.
• Su maliyeti düşüşü, kaynak verimi ve finansal performans içsel etkenlerdir; müşteri baskısı dışsaldır.
• ISO 27001 bilgi güvenliği standardıdır; İSG ile ilgisizdir. ILO OHS 2001 ise kılavuzdur.

Tehlike

İşyerinde çalışana veya işyerine zarar verme potansiyeli taşıyan kaynak ya da durumdur.

Risk

Olayın gerçekleşme olasılığı ile doğuracağı zarar şiddetinin birleşimidir.

Ramak kala

Yaralanma ya da hasar olmadan atlatılmış ve kazaya dönüşebilecek olaydır.

Meslek hastalığı

İşin niteliği nedeniyle zamanla gelişen bedensel veya ruhsal sağlık bozulmasıdır.

PUKÖ

Planla, Uygula, Kontrol Et, Önlem Al şeklinde sürekli iyileştirme döngüsüdür.

Kabul edilebilir risk

Yasal yükümlülükler ve politika çerçevesinde katlanılabilir düzeye çekilmiş risktir.

İSG performansı

İSG risklerinin yönetiminin ölçülebilir sonuçlarıdır.

İSG programı

Hedeflere ulaşmak için yapılacakları ayrıntılı gösteren belgedir.

Ergonomi

İş ortamını ve araçları insana uyarlayarak sağlık, güvenlik ve verimi artırma alanıdır.

Proaktif yaklaşım

Kaza olmadan tehlikeleri bulup kaynağında ortadan kaldırmayı amaçlar.

Gözetme borcu

İşverenin işçiyi tehlikelere karşı koruma yükümlülüğüdür.

• Tehlike ile risk karıştırılmamalı: tehlike kaynak, risk olasılık ile şiddetin birleşimidir.
• İş kazası ani, meslek hastalığı zamanla gelişir; ramak kala ise zararsız atlatılan olaydır.
• ISO 27001 hem İSG hem çevre soruları için doğru ayıklama seçeneğidir; ISO 14001 ise çevre, kalite ISO 9001'dir.
• Olumsuz ifadeli sorularda yasal uyumu gerektirmez, ödül-ceza zorunluluğu, yaşlılık gibi seçenekler genellikle yanlış olandır.
• Kontrol hiyerarşisinde KKD en son, ölümlü kazalarda ise inşaat sektörü ilk sıradadır.