AUZEF İslam İbadet Esasları Çıkmış Sorular

İbadet Esasları dersi; kulluk, niyet, temizlik, namaz, oruç, zekât, hac, kurban ve ilgili fıkhî hüküm kavramlarını Hanefî mezhebi ağırlıklı olarak ele alır. Mezhepler arası farklar sınavda sık sorulur.

Kulluk, ibadet ve fıkhî hükümler

• İnsan yaratılışı gereği Allah'ın kuludur; zenginlik, makam ya da isyan bu durumu değiştirmez. Peygamberler de en seçkin kullardır.
• Kulluk inanç ile eylemin birleşimidir; salih amel Allah'ın rızasına uygun her güzel söz ve davranıştır.
• İbadetin makbul olması için niyet ve Allah'ın rızasını gözetmek gerekir; böbürlenme ibadetin ruhuna aykırıdır.
• Niyet kalple yapılır, dille söylemek şart değildir. Hanefîde niyetsiz denize giren kişinin guslü geçerlidir.
• Hükümler teklifî (farz, vacip, haram, mekruh) ve vaz'î (sebep, şart, rükün, mâni) diye ikiye ayrılır.
• Haram, aynı sebeple (li-aynihi) ya da dışsal sebeple (li-ğayrihi) olabilir; cuma vakti alışveriş li-ğayrihidir.

Temizlik: su, abdest, teyemmüm, hayız

• Yağmur, kar, deniz, ırmak, göl ve kuyu suyu mutlak sudur; ağaç ya da meyve suyu mukayyeddir, onunla abdest alınmaz.
• Hanefîye göre abdestin farzları: yüzü yıkamak, kolları dirsekle yıkamak, başın dörtte birini mesh, ayakları topukla yıkamak.
• Abdestte niyet ve ağız-burna su vermek sünnettir. Gür sakalda suyu diplere ulaştırmak da sünnettir.
• Rükû ve secdeli namazda kahkaha hem namazı hem abdesti bozar.
• Teyemmümün farzları niyet ile ellerin toprağa vurulup yüz ve kolların mesh edilmesidir; niyetsiz teyemmüm geçersizdir.
• Hayız en az 3, en çok 10 gündür; sınır dışı ve gebelikteki kan istihazedir. Doğum sonrası kan nifastır, üst sınır 40 gün.
• Mesh süresi, mest giyildikten sonra ilk hades anında başlar; yolcuda 72 saattir.
• İstincâ tuvalet sonrası pislik temizliğidir; meninin necisliği konusunda mezhepler ayrışır.

Namaz

• Beş vakit farz-ı ayndır; sabah vakti ikinci fecirle (fecr-i sâdık) girer, birinci fecir vakti başlatmaz.
• Ta'dîl-i erkân Hanefîde vaciptir; yolcunun dört rekâtlıyı iki kılması (kasr) de vaciptir.
• Vacip unutulursa sehiv secdesi gerekir; farz terk edilirse namaz bozulur. Yatsının ilk iki rekâtında kıraat açıktır.
• Farzın üçüncü ve dördüncü rekâtında yalnız Fatiha okunur; rekâta besmeleyle başlanır.
• Sabah, öğle, akşam ve yatsının son sünneti müekkeddir; ikindi ile yatsının ilk sünneti gayr-i müekkeddir.
• Dünya kelâmı, selam, sakız çiğnemek ve Kur'an'da geçmeyen dua namazı bozar; zihnin dağılması bozmaz.
• Cenaze namazı farz-ı kifâyedir; farzları kıyam ve dört tekbirdir, tek kişi de kılabilir.
• Cuma için erkek, hür, sağlıklı ve mukim olmak gerekir; yolculuk cumayı düşürür. Hanefîde cemaat imam dışında üç kişidir.

Oruç

• Farz olma şartları: Müslüman, akıllı, ergen, mukim ve oruca güç yetirmek; geçerlilik şartları niyet ile hayız-nifastan temiz olmaktır.
• Ayın başlangıcı rü'yet-i hilal ile belirlenir.
• Bilerek yeme, içme ya da cinsel ilişki hem kaza hem 60 günlük kefaret gerektirir; hastalık, tehdit ve yanılgıda yalnız kaza gerekir.
• Genel anestezi orucu bozar; insülin, kulak damlası, dilaltı hapı bozmaz.
• Kalıcı hastalık ya da ileri yaş nedeniyle tutamayan her gün için fidye öder; miktarı fitre kadardır.
• Bayram günlerinde oruç Hanefîde tahrimen mekruhtur; bir gün tutup bir gün tutmamak Savm-ı Dâvûd'dur.

Zekât, fitre ve kurban

• Zekât, nisap malın üzerinden yaklaşık bir kameri yıl geçince farz olur; kurban ve fitrede yalnız nisaba sahip olmak yeterlidir.
• Zekâtın sahih olması için niyet ve temlik gerekir; Hanefîde süs altını da zekâta tabidir.
• Altın nisabı 80,18 gram, gümüş nisabı 561,2 gramdır; ticaret malı nisabı altın esas alınarak belirlenir.
• Yağmurla sulanan ürünlerde zekât (öşür) onda birdir.
• Hanefîde fitre için akıllı ve ergen olmak şart değildir; velisi öder.
• Keçinin kurban olabilmesi için bir yaşını doldurması gerekir; altı aylık istisnası yalnız koyun içindir.
• Saime, yılın çoğunu otlakta geçiren ve zekâta tabi hayvandır; kurban terimi değildir.
• Şafiîde kesimde besmele vacip değil, sünnettir; tuzak av yöntemi sakıncasızdır.

Hac ve umre

• Hac ömürde bir kez farzdır, sonrası nafiledir. Erkek olmak şart değildir; mahrem eda şartıdır.
• İhramın iki unsuru niyet ve telbiyedir; ihram hac ve umrenin ortak şartıdır.
• Haccın farzları: ihrama girmek, Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı. Tavaf namazı vaciptir, tavafın şartı değildir.
• Vakfe arefe günü zevalden bayramın ilk günü tan yerinin ağarmasına kadar sürer.
• Ci'râne mikat değildir; Harem dışında umre için ihrama girilebilen yerdir.
• Vakfeden sonra ihramlıyken cinsel ilişki bedene gerektirir, dem değil.
• Zıhar kocanın karısını mahrem yakınına benzetip kendine haram kılmasıdır.

Güncel fıkhî meseleler

• Saçın başka kişiye nakli genellikle caiz görülmez; kişinin kendi saçını nakli ve insan saçı olmayan peruk uygundur.
• Organ naklinde alıcı ile verici tarafın her ikisinin rızası gerekir.
• Üzüm dışındaki sarhoş edici içeceklerin haramlık dayanağında fakihler arasında görüş ayrılığı vardır.

Fidye

Oruç tutamayan kalıcı hasta ya da yaşlının her gün için fitre miktarında vereceği yemek bedeli.

Ta'dîl-i erkân

Namaz rükünlerini acele etmeden sükunetle yerine getirme; Hanefîde vaciptir.

Havelânü'l-havl

Nisap malın üzerinden tam bir kameri yılın geçmesi; zekâtın farz olma şartıdır.

Mukayyed su

Başka maddeler karıştığı için abdest ve gusle elverişli olmayan su.

İstihaze

Hayız ve nifas sınırları dışında kalan ya da gebelikte görülen kanama.

Teyemmüm

Su bulunmadığında ya da kullanılamadığında temiz toprakla yapılan sembolik temizlik.

İmsak, eda, kaza

Sırasıyla oruçta yeme-içme-cinsellikten uzak durma, ibadeti vaktinde yapma, vaktinde yapılamayanı sonradan yapma.

Rü'yet-i hilal

Kameri ayın başlangıcını belirlemek için hilalin görülmesi.

Mikat

Hac ya da umre niyetiyle gelenlerin ihrama girmesi gereken sınır yerleri.

Savm-ı Dâvûd

Bir gün oruç tutup ertesi gün tutmama şeklindeki nafile oruç.

Zuhr-i ahir

Kaza borcu olmayan kişi için nafile yerine geçen namaz.

Temlik

Zekât malının fakirin mülkiyetine geçirilmesi.

• Fecir sorularında doğru ifade ikinci fecirdir (fecr-i sâdık); birinci fecir vakti başlatmaz.
• Abdestte niyet Hanefîde sünnettir, teyemmümde farzdır; bu karşıtlık sık sorulur.
• Vacip ile farz ayrımına dikkat: terk edilen farz namazı bozar, unutulan vacip sehiv secdesiyle telafi edilir.
• Yolculuk cuma ve oruç farziyetini düşüren mazerettir; erkek olmak ise haccın şartı değildir.
• Zekât oranlarında yağmurla sulanan ürün 1/10'dur, 1/20 masraflı sulama içindir; bedene ve dem gerektiren cinayetleri karıştırmamak gerekir.