AUZEF Kentleşme Politikası ve Hukuku Çıkmış Sorular

Ders, kentlerin tarihsel doğuşunu ve gelişimini, toplumsal tabakalaşmayı, kent planlama kuramlarını, Türkiye'deki imar, konut ve kentsel dönüşüm politikalarını, yerel yönetimleri ve ilgili temel kanunları ele alır.

Kentlerin doğuşu ve tarihsel gelişimi

• İlk kentler siyasal bir örgütlenme biçimidir; Sümerlerde verimli toprak sayesinde artı ürün elde edilmesi kentleşmeyi doğurmuştur.
• Akropol, sarp tepeye kurulmuş ve savunma işlevi gören iç kaledir; Nekropol önce kent dışında kurulmuş, sonra kentin içinde kalmıştır.
• Milet, Priene, Efes ve Heraklia ilk planlı kentlerdendir; Hippodamus modeli ızgara düzenine dayanır. Roma kentleri de planlı ve surlu kurulmuştur.
• Ortaçağ kentlerinde yer seçiminde savunma ve güvenlik belirleyicidir; iş bölümü, uzmanlaşma ve komün yönetimi görülür.
• Avrupa'da ticaret 12. yüzyılda canlanmış; Rönesans'ta serbest piyasa gelişince loncalar zayıflamıştır. 1453'te İstanbul'un fethi Yeniçağ'ı başlatır.

Toplumsal tabakalaşma ve mekânsal ayrışma

• Tabakalaşma türleri kölelik, kast, zümre ve sınıftır; meslek tür değildir.
• Sınıf sistemi diğerlerinden düzeyler arası geçişe açık olmasıyla ayrılır; kast ve zümrede statü doğumla belirlenir.
• Fabrikalaşmayla üretim araçlarına sahip burjuvazi ile emeğini satan proleterya doğmuştur.
• Mekânsal ayrışmada farklı gelir grupları görünmez sınırlarla ayrı mahallelerde, güvenlikli sitelerde yaşar.
• Burgess'in eşmerkezli daireler modeli kentin merkezden dışa halkalar halinde büyüdüğünü söyler; dışa gidildikçe gelir artar.

Planlama kuramları

• Klasik planlama yalnızca fiziksel düzenlemeye odaklanır; arazi kullanımında adaletli düzen kurmayı amaçlar ve durağanlıkla eleştirilir.
• Geniş kapsamlı planlama sosyal, ekonomik ve politik boyutları bütüncül ele alır.
• Sürekli planlama, bitmiş bir son durumu tasvir eden plan türü değildir.
• Modernist planlama geçmişle bağı koparır ve tarihi dokuyu yok sayar; bu sorunlar savunucularını bile uzaklaştırmıştır.
• Profitopolis, kenti sermaye birikimi aracı olarak kurgulayan ve sınıfsal eşitsizliği derinleştiren yaklaşımdır.

İmar planları ve imar hukuku

• 3194 sayılı Kanun'a göre nüfusu 10.000'i aşan yerleşimlerde imar planı zorunludur.
• Nazım imar planı genel yapıyı makro ölçekte gösterir; uygulama imar planı ona dayanır ve nazım plan onaylanmadan onaylanamaz.
• 18. madde uygulaması (parselasyon) parselleri birleştirir, DOP keser, kalanı maliklere yeniden dağıtır; bedelsizdir.
• İmar planı davaları idare mahkemelerinde ve Danıştay'da görülür.
• İYUK'a göre birbiriyle bağı olmayan işlemlere karşı tek dilekçeyle dava açılamaz.
• Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği sürdürülebilirlik, kamu yararı, koruma ve şeffaflığı esas alır.
• Turizm bölgelerinde nazım imar planlarının Bakanlıkça onaylanması gerekir.

Türkiye'de kentleşme, konut ve dönüşüm

• 1923-1945 arasında dönüşüm devlet eliyle ve planlı yürütülmüş, Ankara inşa edilmiştir; Emlak ve Eytam Bankası 1926'da kurulmuştur.
• İstanbul'un 1930'lardaki nazım planını Henri Prost hazırlamış, planlar Demokrat Parti döneminde uygulanmıştır; ilk ölçekli harita Kauer'indir.
• 1956 Kamulaştırma Yasası imar planlarının uygulanması ve hızlı kentleşmenin hizmetleri için çıkarılmıştır.
• 1961 Anayasası'na göre kalkınma planlarını Devlet Planlama Teşkilatı hazırlar.
• 1984 tarihli 2981 sayılı Kanun gecekondu affıdır; kaçak yapılaşmayı teşvik etmiştir. Kat karşılığı sistemi küçük girişimcilerle gelişmiştir.
• 1990'larda zorunlu göçler kentten ayrışmış, içine kapalı yerleşmeler doğurmuştur; 1999 depremi güvenli konut tartışmasını başlatmıştır.
• 6306 sayılı Kanun idareye riskli alanlarda dönüşümü kamu gücüyle zorlama yetkisi verir.
• Konut kooperatifleri düşük ve orta gelirlilerin ucuz barınması içindir; TOKİ gecekondu dönüşümü, imar planı ve afet konutu görevleri yürütür.

Yerel yönetimler ve kamu yönetimi

• Yerel yönetimler il özel idareleri, belediyeler ve köylerdir; en küçük birim köydür. Kaymakamlık yerel yönetim değil, merkezi idare temsilcisidir.
• 5216 sayılı Kanun'a göre büyükşehirler planlama, ulaşım, katı atık, çevre gibi hizmetleri yürütür; savunma ve adli koruma merkezi idareye aittir.
• Meclis üyelerini halk seçer; büyükşehir belediye başkanı bunları seçmez.
• Yeni kamu yönetimi anlayışının unsurları arasında Fordist dönüşüm yoktur.

Koruma, kıyı ve arazi kullanımı

• Kentsel koruma ilk olarak yapının işlevsel kullanım süresini uzatmak için doğmuştur; amaç tarihi dokuyu çağdaş yaşamla bütünleştirmektir.
• Koruma gerekçeleri anı, belge, mimari ve estetik değerlerdir; kişisel değer geçerli sayılmaz.
• Pisa Kulesi turizm getirisi nedeniyle korunan yapıya örnektir; Köprülü Kanyon milli parktır.
• Kıyı Kanunu'nda kıyı çizgisi ile kıyı kenar çizgisi arasındaki alan kıyıdır; kullanımda kamu yararı esastır.
• Sahilin ilk 50 metresinde yapı yapılamaz, günübirlik tesisler ikinci 50 metrede kurulabilir.
• 5403 sayılı Kanun'a göre tarım arazileri yalnızca üstün kamu yararı hallerinde amaç dışı kullanılabilir.

Gelişmişlik düzeyi ve konut politikaları

• Gelişmiş ülkelerde kalkınmanın merkezinde ticaret, sanayi ve madencilik bulunur.
• Az gelişmiş ülkelerde yatırımlar birkaç büyük kente yığılır, eşit dağılmaz; sanayi gözde kentlerin çevresinde toplanır.
• Almanya'nın 1950 Konut Yasası sosyal, vergi avantajlı ve serbest piyasa konutlarını öngörür.
• Türkiye'de 1950 sonrası karayolu politikaları yol genişletmeye dayanmış, toplu taşıma öne çıkmamıştır.

Kavimler Göçü

Yerleşik düzene geçişten çok sonra yaşanmış büyük göç hareketidir.

Lonca

Ortaçağda esnaf ve zanaatkârı örgütleyen, üretimin miktar ve kalitesini denetleyen kuruluştur.

Burjuvazi ve proleterya

Üretim araçlarının sahibi sınıf ile emeğini satmak zorunda kalan mülksüz sınıf.

Segregasyon

Toplumsal kesimlerin kentte birbirinden ayrı mekânlarda yaşaması.

Nazım imar planı

Kentin genel yapısını makro ölçekte gösteren plan; 1/25.000 veya 1/5.000 ölçeklidir.

DOP

Düzenleme ortaklık payı; kamusal alanlar için parsellerden bedelsiz ayrılan kısımdır.

Kat karşılığı

Arsa sahibinden konut yapıp satma hakkının devralındığı sistem.

Kıyı kenar çizgisi

Su hareketleriyle oluşmuş kumluk, çakıllık gibi alanların kara yönündeki doğal sınırı.

Kentsel dönüşüm

Fiziksel, sosyal, çevresel ve ekonomik boyutları olan çok yönlü süreçtir.

Profitopolis

Sınıfsal dengesizlikleri sürdürecek biçimde sermaye birikimine hizmet eden kent.

Kentsel koruma

Tarihi fiziksel yapının yok olmadan çağdaş gelişmelerle bütünleşmesini amaçlar.

• Kıyı çizgisi (suyun karaya değdiği yer) ile kıyı kenar çizgisi (kara tarafındaki doğal sınır) karıştırılmamalı.
• Nazım imar planı üst ölçekli, uygulama imar planı ayrıntılı olandır; onay sırası nazımdan uygulamayadır.
• Klasik planlama yalnızca fiziksel düzene, geniş kapsamlı planlama sosyal ve ekonomik boyutlara da bakar.
• Soruların çoğu 'yer almaz' kalıbındadır; merkezi idare görevleri, meslek ve kaymakamlık gibi tuzak şıklara dikkat edilmeli.
• Ortaçağ kentinde iş bölümü vardır, loncada ise üretim tek ustadadır; ikisi karıştırılmamalı.