AUZEF Kentsel Yenileşme ve Kentsel Dönüşüm Çıkmış Sorular

Ders, kentlerin sanayisizleşme, küreselleşme ve rekabet baskısı altında nasıl dönüştüğünü ele alır. Kentsel yenileşme ve dönüşümün kuramsal çerçevesi, uluslararası örnekleri, Türkiye mevzuatı, soylulaşma, katılım ve sürdürülebilirlik tartışmaları birlikte işlenir.

Sanayisizleşme ve kentlerin değişimi

• Sanayisizleşme, imalat sanayisindeki istihdamın sürekli düşmesidir; işsizlik, göç ve demografik değişim doğurur.
• Kentler bu süreçten eşit etkilenmez; firma yapısı, sektör çeşitliliği ve büyüklük farkı yaratır.
• Tek sektöre bağımlı (mono-endüstriyel) kentler, o sektör çökünce ağır krize girer.
• Fordist merkezler (Manchester, Detroit, Ruhr) standart üretime dayanır; Emilia-Romagna esnek üretimle post-fordisttir.
• Atıl fabrika, liman ve depoların yıkılmadan yeni amaçla kullanılması yeniden işlevlendirmedir.

Küresel kentler, rekabet ve girişimcilik

• Friedmann dünya kenti hiyerarşisini, Sassen ise küresel şehir kavramını geliştirmiştir.
• Küresel şehir; çok uluslu şirket merkezlerini, finans ve ileri hizmetleri barındırır. İstanbul ilk grupta değil, yükselen bir kenttir.
• Nitelikli nüfus, güçlü kurumlar ve iyi yönetişim rekabeti artırır; dar uzmanlaşma kırılganlık yaratır.
• David Harvey kent girişimciliğini kuramlaştırmıştır; büyüme ve yatırım önde, sosyal adalet ikincildir.
• Florida'nın yaratıcı kent stratejisi kültür endüstrisi, otantiklik ve hoşgörüye dayanır; zincir otel ve alışveriş kompleksleri bu stratejiye girmez.

Dönüşüm yaklaşımları ve uluslararası örnekler

• 1980'lerde dönüşüm merkezî hükümet ve özel sektör eliyle yürüdü: girişim bölgeleri, kalkınma ajansları, kamu-özel ortaklıkları; yerel yönetim çoğunlukla dışarıda kaldı.
• Londra Docklands ve Baltimore liman projeleri emlak geliştirme ve sermaye çekmeye dayanır; kolektif tüketim öne çıkmaz.
• Baltimore'da ziyaretçi artışı ve endüstri mirasının kazanılması başarı sayılır; Little Italy yoğun soylulaşmadan korunmuştur.
• Bilbao'da Guggenheim Müzesi kent imajını değiştirmiş, Guggenheim etkisi adını almıştır.
• Barselona'da demokratik dönemde mahalle ve kimlik, Barselona@22'de ekonomik işlev öne çıkmış; 1995 sonrası kentsel saçaklanma görülmüştür.

Soylulaşma ve sosyal karışım

• Soylulaşma, yıpranmış bölgenin üst gelirlilerce yenilenmesi ve eski sakinlerin yerinden edilmesidir; en sert müdahale türüdür.
• David Ley soylulaşmayı kültürel sermaye ile açıklar; Neil Smith rövanşist şehir kavramını geliştirmiştir.
• Güneyde mülkiyet güvencesiz enformel yerleşimler dönüşümü daha sert kılar.
• Sosyal karışım gerekçeleri mahalle etkisini gidermek, yerel ekonomiyi güçlendirmek, rol model ve kaynaşmadır; soylulaşmayı önleme bunlardan değildir.
• Karışım ölçütleri gelir, din, sınıf ve etniklik gibi toplumsal kategorilerdir; ABD'de seçici karışım öne çıkar.

Katılım, topluluk ve kent hareketleri

• Katılımcılık, halkın karar süreçlerine dahil olmasıdır; merkeziyetçi ve bürokratik yapı katılımı güçleştirir.
• Arnstein'ın basamaklarında en üst basamak yurttaş denetimidir; ortaklık ve yetki devri ondan öncedir.
• Etzioni'nin toplulukçuluğu İngiltere'deki topluluk temelli dönüşümün dayanağıdır.
• Castells kent hareketlerini kolektif tüketim, kültürel kimlik, yurttaşlık ve öz yönetim olarak sınıflar; sınıf hareketleri dışındadır.
• Bayat'ın sıradanın sessiz istilası, liderlik ve örgütlenme içermeyen sessiz eylemlerdir.
• Orta sınıflar kamuoyunu medya ve sanal mecralarla oluşturur; himayeci siyaset daha çok alt sınıfların yoludur.

Sürdürülebilirlik ve kent modelleri

• Sürdürülebilir kalkınma kavramı 1987 Brundtland Raporu (Ortak Geleceğimiz) ile yaygınlaşmıştır.
• Swyngedouw sürdürülebilirliği siyasetsizleştirme gerekçesiyle eleştirir; While ve arkadaşları sürdürülebilirlik sabiti kavramını getirmiştir.
• Kompakt kent yoğun ve karma kullanımlıdır; olası sakınca konut darlığıdır.
• Akıllı kent bilgi teknolojisiyle, dayanıklı kent ise şok ve risklere karşı işlev koruma kapasitesiyle tanımlanır.
• Howard'ın bahçe şehri yeşil kuşaklı, sınırlı nüfuslu planlı yerleşimdir.

Türkiye'de mevzuat ve süreç

• 1980 öncesi yapı üretiminin çerçevesi 1965 tarihli 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'dur.
• 1980 sonrası konut üretiminde toplu konut (TOKİ, 1984) baskındır.
• Güncel temel mevzuat 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'dur.
• Afet riskli alan ve rezerv yapı alanı merkezî kararla, kentsel dönüşüm ve gelişim alanı yerel yönetimce belirlenir.
• Gecekondu politikası sırasıyla göz yumma ve ıslah, imar affı ile ranta ortak etme, varoşların tasfiyesi şeklinde değişmiştir.

Sanayisizleşme

İmalat sanayisindeki istihdam payının sürekli azalmasıdır.

Küresel şehir

Sassen'e göre yönetim, finans ve ileri hizmetlerin toplandığı komuta merkezi kenttir.

Soylulaşma

Düşük gelirli bölgenin üst gelirlilerce yenilenip eski sakinlerin yerinden edilmesidir.

Köprü kurucu sosyal sermaye

Bireyin kendi grubu dışındaki kesimlerle kurduğu açık ağlardır; bağlayıcı sermaye ise yakın çevreyle sıkı bağdır.

Yeniden işlevlendirme

Eski yapıyı yıkmadan müze, ofis veya konut gibi yeni amaçla kullanmaktır.

Kent girişimciliği

Harvey'e göre kent yönetiminin rekabet, yatırım ve büyüme odaklı olmasıdır.

Dayanıklı kent

Afet ve şoklarda yapı ve işlevlerini koruyabilen, hızla toparlanan kenttir.

Girişim bölgesi

Londra Docklands'te sınırları ve yetkisi merkezî hükümetçe belirlenen dönüşüm alanıdır.

Sürdürülebilirlik sabiti

Ekolojik kaygıların büyüme odaklı sermaye birikimiyle uzlaştırılma çabasıdır.

Mono-endüstriyel kent

Ekonomisi tek sanayi koluna bağlı, o kol çökünce krize giren kenttir.

• Bağlayıcı (bonding) sermaye benzerlerle, köprü kurucu (bridging) sermaye farklı gruplarla kurulan bağdır; karıştırılmamalı.
• Friedmann dünya kenti, Sassen küresel şehir kavramıyla anılır.
• Merkeziyetçilik, katılımcılığa ve topluluk odaklı yaklaşıma aykırıdır; seçeneklerde 'ilke değildir' olarak çıkar.
• Londra Docklands'te yetki merkezde, yerel yönetim devre dışıdır; Barselona'nın kültürün ekonomik işlevini vurgulayan dönemi sonrakidir.
• Kuzey ülkelerin kent nüfusu payı artmaz; kent nüfusu artışı ağırlıklı olarak küresel Güney'dedir.