AUZEF Memlükler Tarihi Çıkmış Sorular

Memlükler Tarihi dersi, köle kökenli askerlerin Mısır ve Suriye'de kurduğu devleti; memlük sisteminin Abbasilerdeki kökenini, Bahrî ve Burcî dönemlerini, önemli sultanları, dış mücadeleleri ve kurumları ele alır.

Memlük sisteminin kökeni ve işleyişi

• Türk kökenli memlükler Bağdat'a sistemli biçimde ilk kez Halife Me'mun döneminde yerleştirildi.
• Halife Mu'tasım uygulamayı genişletti; Bağdat halkıyla çatışma çıkmasın diye Dicle kıyısında Sâmerrâ'yı kurdurdu.
• Sistem başarılı olunca başka İslam devletleri de ordularını memlük asker edinerek güçlendirmeye yöneldi.
• Kahire'ye getirilen köleler Müslüman edilir, Kahire Kalesi'ndeki Tabaka adlı kışla-okullarda dinî ve askerî eğitim görürdü.
• Aynı efendiden alınıp birlikte yetişen ve azat edilen memlükler arasındaki bağ hoşdaşlık olarak adlandırılır.

Mısır'da güçlenme ve meşruiyet

• Mısır, hilafet merkezinden uzaktı ve Nil'e dayalı zengin bir ekonomiye sahipti; askerî valilerin özerklik kazanması bu yüzden kolaylaştı.
• Köle kökenli Memlükler başlangıçta gaspçı sayılıyordu.
• 1260 Aynicâlût zaferi onları İslam'ın koruyucusu konumuna yükseltti.
• Halifeliğin Kahire'ye taşınması meşruiyet sorununu kökten çözdü.

Bahrî Memlükler ve önemli sultanlar

• Aybek, Kutuz, Baybars ve Nûreddin Ali Bahrî dönemin sultanlarıdır.
• Baybars el-Bundukdârî Kıpçak Türkü kökenlidir; devleti güçlendirip Haçlı ve Moğollara karşı zaferler kazandığı için Türk Devleti'ni kuran sultan diye anılır.
• Kalavun devleti pekiştirdi ama asıl kurucu sayılmaz; soyu yaklaşık yüz yıl tahtta kaldı, bu babadan oğula geçişin istisnasıdır.
• Kalavun'un oğlu Nasiruddin Muhammed üç kez tahta çıktı; üçüncü saltanatı (1310-1341) devletin en parlak dönemidir.

Moğol ve Haçlı mücadelesi

• Aynicâlût Savaşı 3 Eylül 1260'ta Filistin'de yapıldı; Kutuz komutasındaki ordu Kitbuğa'nın Moğollarını yendi.
• Memlükler 1293'te Akka'yı aldı.
• Haçlılar Kıbrıs'a çok önceden yerleşmişti; Akka'dan sonra adayı üs olarak kullanıp saldırdılar.

Burcî Memlükler dönemi

• Burcî dönem 1382'de Berkuk ile başladı ve sultanlar çoğunlukla Çerkes kökenliydi.
• Yelboğa el-Ömeri, Nasiruddin Muhammed'in oğulları zamanında çok sayıda Çerkes memlük alarak Burcîlerin iktidarını hazırladı.
• Kayıtbay (1468-1496) Burcî sultanıdır.
• Ferec döneminde emirler arası çekişme arttı; Şeyh el-Mahmudî ve Nevruz isyanları yüzünden sultan Suriye'ye sefer yaptı.
• Barsbay (1422) önce Kıbrıs Krallığı'nın desteklediği korsanlığı bitirmeyi hedefledi ve Kıbrıs'a üç sefer düzenledi.

Anadolu ve Timurlu etkisi

• 1402 Ankara Savaşı sonrası Anadolu'daki denge değişti.
• Timur'un desteğiyle dirilen Karamanoğulları güneye yayılıp Memlüklerden Tarsus'u aldı.
• Timurlu Şahruh'un teşvikiyle 1433'te Akkoyunlular ve Dulkadıroğulları Memlük topraklarına saldırdı.

İdari teşkilat ve ekonomi

• Kadı'l-Kudat adliyenin en yüksek makamıdır; yargıyı denetler ve kadıları atar.
• Hisbe nazırı çarşı denetimiyle, Nazırü'l-Ceyş ordu işleri ve iktalarla, Atabekü'l-asakir başkomutanlıkla ilgilenirdi.
• Halep Naibliği kuzey Suriye ve güney Anadolu'nun bir kısmını kapsıyordu; Kilis, Darende ve Tarsus buna bağlıydı, Gazze değildi.
• İskenderiye'deki pamuklu dokuma günde yaklaşık 1000 dinardan fazla gelir getirirdi.

Memlük

Satın alınıp eğitilerek askerî hizmete verilen, sonra azat edilen köle asker.

Hoşdaşlık

Aynı efendi ve aynı tabakada yetişmiş memlükler arasındaki kardeşlik ve sadakat bağı.

Tabaka

Kahire Kalesi'nde genç memlüklerin dinî ve askerî eğitim gördüğü kışla-okul.

Bahrî Memlükler

Devletin ilk dönemi; Baybars ve Kalavun soyu bu dönemdedir.

Burcî Memlükler

1382'de Berkuk ile başlayan, çoğunlukla Çerkes kökenli sultanların dönemi.

Sâmerrâ

Mu'tasım'ın Türk askerler için Dicle kıyısında kurduğu, yaklaşık elli yıl hilafet merkezi olan şehir.

Aynicâlût

1260'ta Memlüklerin Moğolları yendiği, meşruiyeti güçlendiren savaş.

Kadı'l-Kudat

Baş kadı; adliye teşkilatının en üst görevlisi.

Hisbe nazırı

Çarşı ve piyasa denetiminden sorumlu görevli.

Atabekü'l-asakir

Ordunun başkomutanı.

• Baybars Bahrî dönemdendir; Burcî dönem Berkuk ile başlar. Baybars'ı Burcî sayan şık yanlıştır.
• Me'mun Türk memlükleri Bağdat'a yerleştirdi, Mu'tasım ise genişletip Sâmerrâ'yı kurdu; ikisini karıştırma.
• Kalavun asıl kurucu değildir, kurucu Baybars'tır; Kalavun babadan oğula geçişin istisnasıdır.
• Kıbrıs Haçlılara Akka'dan önce de aitti; Akka'dan sonra yalnızca üs olarak kullanıldı.
• Kayıtbay, Barsbay ve Ferec Burcî dönemdir; Aybek, Kutuz, Baybars Bahrî dönemdir.