AUZEF Osmanlı Sosyal Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı toplumunun yönetici ve yönetilen kesimlerini, şehir ve mahalle yönetimini, esnaf örgütlenmesini, vakıf ve eğitim kurumlarını, günlük yaşam ile kıyafet düzenini ve dönemin arşiv kaynaklarını ele alır.

Toplumsal sınıflar ve yönetim

• Toplum, yönetenler (askerî) ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılırdı; reaya vergi ödeyen üretici ve tüccar halktır.
• İlmiye sınıfı eğitim ve yargı işlerini yürüten âlimlerden oluşur; kadı bu sınıfın başlıca temsilcisidir.
• Kadı, yargının yanı sıra narh denetimi, imar, esnaf kontrolü ve merkez emirlerinin uygulanmasından sorumluydu.
• Şeyhülislam ilmiyenin en üst makamıdır; resmî törenlerde beyaz giyerdi.
• Muhtarlık 1829'da kurulmadan önce mahalleyi mescidin imamı yönetir, düzenden kadıya karşı sorumlu olurdu.

Esnaf teşkilatı ve Ahilik

• Meslek eğitimi usta-çırak ilişkisine dayanırdı; sıralama çırak, kalfa, usta şeklindedir.
• Esnaf teşkilatında iç işlerden yiğitbaşı sorumluydu.
• Fütüvvet; yiğitlik, cömertlik ve fedakârlık ilkelerine dayanan dinî-mesleki bir örgütlenmedir.
• Fütüvvetin Anadolu'da Türk kültürüne uyarlanmış biçimi Ahilik adını alır.
• Ahilik hem esnaf dayanışmasını hem ahlak eğitimini sağlardı.

Vakıf düzeni ve sağlık kurumları

• Vakıf, malın bir kısmının kamu yararına ebediyen ayrılmasıdır; satılamaz, hibe edilemez, miras bırakılamaz.
• Hayrat doğrudan halka hizmet veren cami, medrese, hastane, çeşme gibi yapılardır.
• Akarat, hayratın giderlerini karşılayan han, hamam, dükkân, tarla gibi gelir getiren mülklerdir.
• Darüşşifa hastaların tedavi edildiği, ilaç yapılan ve tıp öğretiminin verildiği kurumdur; vakfiyesi personel niteliklerini düzenlerdi.
• Darülhadis hadis, Darülkurra Kuran okuma eğitimi veren kurumlardır.

Medrese ve eğitim

• Yoksul medrese öğrencileri tatilde köy ve kasabalara gidip vaaz verirdi; bu uygulamaya cerre çıkma denir.
• Halkın verdiği ayni veya nakdi yardım öğrencilerin yıllık masraflarına katkı sağlardı.
• İttihatçılar döneminde medreseleri düzeltmek için Islah-ı Medâris Komisyonu kuruldu.
• Bu çalışmalar sonucunda Medaris-i İlmiye Nizamnamesi gibi düzenlemeler çıkarıldı.

Saray, ordu ve mimarlık

• Harem, padişahın ailesiyle özel yaşamını sürdürdüğü bölümdür; yönetimi Darüssaade Ağası'na aitti.
• Hassa Mimarları Ocağı Bîrun teşkilatında yer alır; cami, köprü gibi yapıları inşa eder, Mimar Sinan gibi ustaları yetiştirirdi.
• Yeniçerilerin yardımlaşma sandığı için maaşlarından kesilen aidata tas parası denirdi.

Kıyafet, kumaş ve günlük yaşam

• Kıyafette en köklü yenilikler II. Mahmud döneminde yapıldı; önce asker, sonra sivil memurlar Avrupa tarzı giyime geçti.
• 1829 nizamnamesiyle memurlar cübbe ve kavuk yerine setre, pantolon ve fes giymek zorunda kaldı.
• IV. Murad tütünü yasaklamış, kahvehaneleri fitne ve dedikodu yeri sayarak kapattırmıştır.
• Kutnu, atkısı pamuk olan kumaştır; Avrupalılar bu yüzden 'ottoman' demiştir.
• Tülbent, sarık sarmada kullanılan ince ve seyrek dokunmuş pamuklu kumaştır.

Ticaret ve hukuk

• 1774 Küçük Kaynarca'ya kadar Karadeniz yabancı gemilere büyük ölçüde kapalıydı ve 'Osmanlı denizi' sayılırdı.
• Kapitülasyonlara göre yabancı tüccarların kendi aralarındaki davaları konsolosluk mahkemelerinde, kendi hukuklarına göre görülürdü.

Arşiv kaynakları

• Aile araştırmalarında şer'iyye sicilleri, tereke defterleri ve temettuât defterleri temel kaynaklardır.
• Tapu defterleri mülkiyet yoluyla dolaylı bilgi verir; muhasebe defterleri aile araştırması kaynağı sayılmaz.
• Klasik dönemde nüfus ve vergi kayıtları tahrir defterlerinde tutulurdu.
• 1840-1845 temettuat defterleri hane reisi, meslek, gelir ve mal varlığını kaydeder.

Reaya

Vergi veren, üretim ve ticaretle uğraşan yönetilen halk kesimi.

İlmiye

Eğitim ve yargı işlerini yürüten âlimler sınıfı.

Cerre çıkma

Medrese öğrencilerinin tatilde köylerde vaaz verip geçimlerini sağlaması.

Ahilik

Fütüvvet teşkilatının Anadolu'daki biçimi.

Hayrat

Halka doğrudan hizmet veren, kâr amacı gütmeyen vakıf yapıları.

Akarat

Hayratın giderlerini karşılayan gelir getirici vakıf mülkleri.

Darüşşifa

Tedavi, ilaç yapımı ve tıp eğitimi veren vakıf kurumu.

Tas parası

Yeniçeri maaşından yardımlaşma sandığı için kesilen aidat.

Temettuat

1840-1845 arasında tutulan, hane bazlı gelir ve mal varlığı defterleri.

Kutnu

Atkısı pamuk olan, Avrupa'da 'ottoman' adıyla anılan kumaş.

Tülbent

Sarıkta kullanılan ince pamuklu kumaş.

Konsolosluk mahkemesi

Yabancı tüccarların kendi aralarındaki davalara baktığı, kendi hukukunu uygulayan mahkeme.

• Hayrat ile akarat karıştırılmamalı: doğrudan hizmet hayrat, gelir getiren mülk akarattır.
• Kadı ilmiye sınıfındandır; defterdar kalemiye, sipahi ve subaşı seyfiyeye aittir.
• Tahrir defterleri klasik dönemin, temettuat defterleri 1840-1845 dönemin kaydıdır.
• Kıyafet reformu denince II. Mahmud, tütün ve kahvehane yasağı denince IV. Murad akla gelmelidir.
• Esnafta iç işlerden yiğitbaşı, mahallede imam, şehirde kadı sorumludur.