AUZEF Risk Altında Bulunan Çocuklar ve Eğitimleri Çıkmış Sorular

Ders, risk altındaki çocukların karşılaştığı tehlikeleri (ihmal, istismar, yoksulluk, sokakta yaşam, madde ve teknoloji bağımlılığı) ve bu çocukları güçlendiren yılmazlık, koruyucu etkenler, kuramlar ile koruma hizmetlerini ele alır.

Risk, yılmazlık ve koruyucu etkenler

• Yılmazlık, güç koşullara rağmen gelişimi sürdürebilme kapasitesidir; Emmy Werner'in Kauai çalışmasıyla alanyazına yerleşmiştir.
• Varlıklar bireyin içindeki olumlu özelliklerdir; kaynaklar bireyin dışındaki desteklerdir; birden çok koruyucu etkenin bir arada olması kümülatif korumadır.
• Koruyucu etkenler olumsuz sonuç olasılığını azaltır; yılmazlık hem iç hem dış kaynaklara dayanır.
• Risk düzeyleri: minimum risk, uzak risk, yakın risk, yüksek risk, risk altında aktivite.
• Savunmasızlık, bireyin istenmeyen sonuçlara karşı yatkınlığıdır.
• Durlak risk alanlarını birey, aile, okul ve toplum olarak dört grupta ele almıştır; davranış sorunları bir alan değil sonuçtur.

Kuramsal çerçeveler

• Bronfenbrenner'de mikrosistem aile, okul ve akranlar gibi yüz yüze en yakın çevredir; ekzosistem çocuğun doğrudan katılmadığı ama dolaylı etkilendiği ortamdır (ebeveynin iş yeri).
• Mezosistem çevreler arası bağlantıları, makrosistem kültürel değerleri, kronosistem zamanla değişimi anlatır.
• Sosyoekolojik teori birey, aile ve toplum düzeyindeki risk ve koruyucu etmenleri anlamada kullanılır.
• Vygotsky'de yakınsak gelişim alanında aile, okul ve eğitimciler belirleyicidir.
• Rutter'in altı çevresel riski: babanın suç geçmişi, düşük sosyoekonomik düzey, annenin psikiyatrik bozukluğu, geniş aile, evlilikte çatışma, yatılı kuruma yerleştirme.
• Sheldon'a göre ektomorf ince ve içe dönük, endomorf kilolu ve rahatına düşkün, mezomorf kaslıdır.

İhmal ve istismar

• Fiziksel ihmal: gıda, giysi, barınma, hijyen ve gözetimin sağlanmaması; belirtisi aşırı zayıf görünümdür.
• Duygusal ihmal: sevgi, şefkat ve aidiyet ihtiyacının karşılanmaması; belirtisi duygusal açlıktır.
• Tıbbi ihmal tedavinin yaptırılmaması, eğitim ihmali okula göndermemek ya da devamsızlığı önemsememektir.
• Dilenme ve yiyecek çalma davranışsal belirtilerdir; kendine zarar verme çoğunlukla duygusal istismara işaret eder.
• Duygusal istismar küçük düşürme, sevgiyi esirgeme ve tehdit etmedir.
• Madde bağımlısı ebeveynin çocuğu ihmal etme olasılığı en yüksektir.

Yoksulluk ve çalışan, sokaktaki çocuklar

• Dünya Bankası yoksulluğu refahtan yoksun olma olarak tanımlar; çocuk yoksulluğu tanımı Aralık 2006'da BM Genel Kurulunca kabul edilmiştir.
• Yoksulluk nedenleri arasında siyasal durum, ekonomik kriz ile sosyal ve demografik durum vardır.
• Yoksulluk eğitimden kopma, çocuk işçiliği, sokakta yaşama, suça sürüklenme ve madde kullanımına yol açabilir.
• Tehlikeli iş çocuğun günlerce eve dönememesine yol açabilir ve istismar riski taşır; ücretsiz ev işleri çocuk işçiliğinin alt türüdür.
• Çalışan çocuk, evsiz çocuk ve okul terki birleşince sokak çocuğu olgusu ortaya çıkar; ifadeyi 1994'te İnsan Hakları Komisyonu kullanmıştır.
• Sokak çocukları arasında uçucu ve uyuşturucu madde kullanımı yaygındır; bu toplumsal bir sorundur.

Teknoloji ve dijital kuşaklar

• Dijital yerli ve dijital göçmen kavramlarını 2001'de Marc Prensky ortaya atmıştır; fark teknolojiye doğuştan aşinalıktır.
• Teknoloji bağımlılığı zamanla gelişir; uyku bozukluğu, obezite, depresyon, kaygı ve dikkat sorunları yaratır.
• Aşırı ekran kullanımı yalnızlaşmaya ve iletişim becerilerinde zayıflamaya neden olur.
• Korunmada sınırlı ve denetimli kullanım esastır; çocuğa kişisel tablet verilmesi önerilmez.

Özel gereksinim ve eğitim

• Bozukluk/zedelenme organ işlevindeki kayıp, yetersizlik performansa yansıması, özür/engel toplumsal rollerdeki kısıtlılıktır.
• Disleksi okuma ve anlama güçlüğüdür; diskalkuli matematik, disgrafi yazı, dispraksi hareket koordinasyonu güçlüğüdür.
• Otizm spektrum bozukluğu sosyal iletişim güçlüğü ve tekrarlayıcı davranışlarla tanımlanır.
• Özel eğitimde aile sürece etkin katılır; kararlar yalnızca uzmanca verilmez.
• Erken müdahale programları gereksinim temellidir; hedefler ihtiyacın aciliyetine göre sıralanır.
• Ağır zihinsel yetersizliğin yaklaşık %30'u önlenebilir; konjenital malformasyon önleme yöntemi değildir.

Çocuk koruma, hukuk ve hizmetler

• Çocuk koruma, ihmal ve istismar risklerinden koruyan hizmetlerin bütünüdür; halk arasında sosyal hizmetler denir.
• Önleyici müdahale riskler ortaya çıkmadan önlem almaktır.
• 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu korunmaya muhtaç ve suça sürüklenen çocukların tedbirlerini düzenler.
• Çocuk Danışma Merkezlerinde kalış en çok 1 aydır.
• BM Çocuk Hakları Sözleşmesi 1989'da kabul edilmiştir.
• TMK boşanma: m.161 zina, m.162 hayata kast ve pek kötü davranış, m.164 terk, m.165 akıl hastalığı, m.166 evlilik birliğinin sarsılması.

Yılmazlık

Risk ve zorluklara rağmen sağlıklı gelişimi sürdürebilme kapasitesi.

Varlıklar

Bireyin içindeki olumlu özellikler, örneğin yeterlilik ve öz yeterlilik.

Kaynaklar

Bireyin dışındaki aile, okul ve toplum gibi destekler.

Kümülatif koruma

Bir kişide birden fazla koruyucu etkenin birlikte bulunması.

Savunmasızlık

Bireyin olumsuz sonuçlara karşı hassasiyeti ve yatkınlığı.

Kortizol

Kronik stresle yükselip çocukluk dönemi beyin gelişimine zarar verebilen hormon.

Mikrosistem

Çocuğun doğrudan etkileşim kurduğu aile, okul ve akran çevresi.

Ekzosistem

Çocuğun içinde yer almadığı ama dolaylı etkilendiği ortam.

Tehlikeli iş

Çocuğu bedensel ve ruhsal olarak ağır koşullara ve istismara açık bırakan iş.

Sokak çocuğu

Çalışan, evsiz ve okul terki unsurlarının kesiştiği çocuk.

Dijital yerli

Teknolojiyle birlikte büyüyen kuşak (Prensky).

Önleyici müdahale

İstismar ya da ihmal olmadan önce riski azaltan uygulamalar.

• Varlık (iç) ile kaynak (dış) ayrımına dikkat edilmeli; çevredeki kişiler ve destekler dış kaynaktır.
• İhmal türleri belirti üzerinden ayrılır: aşırı zayıflık fiziksel, duygusal açlık duygusal, dilenme ve yiyecek çalma davranışsaldır.
• Rutter listesinde uyuşturucu kullanımı yoktur; Durlak alanlarında davranış sorunları yoktur.
• Mikro, ekzo, mezo, makro sistemler örnekleriyle eşleştirilmeli: aile ve okul mikro, ebeveynin iş yeri ekzosistemdir.
• TMK madde numaralarında 162 ile 165 (akıl hastalığı) sık karıştırılır.