AUZEF Sağım Hijyeni ve Mastitis Profilaksisi Çıkmış Sorular

Ders, süt veren hayvanlarda meme bezinin yapısını ve süt oluşum fizyolojisini, süt bileşiminin somatik hücre ile değişimini, meme ödemini ve mastitisin zararlarıyla korunma yöntemlerini (sağım hijyeni, aşı, makine ayarı) ele alır.

Türlere göre meme yapısı

• İnekte meme sağ, sol, ön ve arka olmak üzere 4 bağımsız çeyrekten oluşur; her çeyreğin kendi meme başı vardır.
• Koyun, keçi ve kısrakta kasık bölgesinde 2 meme kompleksi bulunur.
• Kedi ve köpekte her kompleks, birbirinden bağımsız çalışan 6-20 küçük bölmecikten kurulur.
• Meme başı sayısı, kanal ve sisterna türe göre değişir; temel anatomi ve fizyoloji ise birçok evcil türde benzerdir.

Asıcı bağlar ve kan dolaşımı

• Memeyi gövdeye bağlayan 2 ana asıcı yapı vardır: yanlardan saran lateral bağlar ve ortadaki median bağ.
• Laktasyondaki ineklerde toplam kan hacminin yaklaşık yüzde 8'i memede dolaşır.
• Meme atardamarı kasık halkasından girerken S biçimli kıvrım yapar; buna sigmoid fleksur denir.
• Bu kıvrım, sütle ağırlaşan meme sarkarken damarın uzayıp yırtılmadan esnemesini sağlar.

Laktasyon ve süt oluşumu

• Doğumla prolaktin yükselir; yavrunun ilk emmesi veya ilk sağımla laktasyon başlar.
• Süt sentezi ve salgısının laktasyon boyunca sürmesine galaktopoezis denir; inekte yaklaşık 300 gün sürer.
• Bir sonraki sağıma kadar sütün yüzde 60-80'i alveol ve küçük süt kanallarında, kalanı sarnıçta bekler.
• Pik dönemde süt hacmi en yüksek olduğundan yağ oranı en düşük düzeye iner.

Bağışıklık ve süt kalitesi

• Sağlıklı sütte ve kolostrumda ağırlıklı olarak kandan geçen IgG1 bulunur.
• Kuru dönemdeki memede enfeksiyon olunca nötrofil fagositozunu kolaylaştırmak için lokal olarak IgG2 üretilir.
• Somatik hücre yüksekse kalsiyum düşer; sodyum, klor ve kan kökenli enzimler artar, laktoferrin de genellikle artar.
• Yüksek somatik hücreli süt kazeini parçalar, pıhtılaşmayı bozar; peynir verimi ve tadı düşer.

Meme ödemi ve sütte kan

• Fizyolojik ödem mikrop kaynaklı değildir; doğuma yakın dönemde kan basıncı artışıyla geçici, ağrısız ve ateşsiz gelişir.
• Varis, kalp yetmezliği, tromboz ve dolaşım bozuklukları doğumdan bağımsız ödem nedenleridir.
• Doğum sonrası genç ineklerde sütte kan görülebilir; en fazla yaklaşık 2 hafta sürmesi beklenir, uzarsa neden araştırılır.

Mastitis ve korunma

• Mastitis zararı; süt verimi düşüşü, tedavi giderleri, atılan süt, ölümler ve sürüden çıkarma kayıplarını birlikte kapsar.
• Meme başındaki çatlak, kesik, çizik ve lezyonlar bakterilere uygun üreme ortamı sağlar; dezenfektanlar ise bakteri öldürmek içindir.
• Sağımdan sonra meme başı kanalı 30-45 dakikada kapanır; bu sürede yatmasın diye yem verilerek inek ayakta tutulur.
• Mastivac kombine aşısı streptokok türlerine, S. aureus, E. coli ve A. pyogenes'e karşı etkilidir.

Sağım uygulaması

• İnekler standart olarak günde 2 kez, sabah ve akşam sağılır.
• Sağım makinesinde uygun pulzasyon hızı dakikada 40-60 devirdir.
• Çok yüksek veya düşük pulzasyon meme dokusunu yıpratabilir.

Laktasyon

Doğumla başlayan, meme bezinde süt üretiminin ve salgısının sürdüğü dönem.

Galaktopoezis

Süt sentezi ve salgısının laktasyon boyunca devam etmesi.

Prolaktin

Doğumla yükselen ve süt üretimini destekleyen hormon.

Somatik hücre sayısı

Sütteki hücre yoğunluğu; yükselmesi mastitis ve süt kalitesinin bozulmasıyla ilişkilidir.

Mastitis

Meme dokusunun iltihabı; verim ve ekonomik kayıplara yol açar.

Sigmoid fleksur

Meme atardamarının S biçimli esnek kıvrımı; sarkan memede damarı korur.

IgG1

Sağlıklı süt ve kolostrumda en çok bulunan, kandan geçen antikor.

IgG2

Kuru dönemde enfeksiyona karşı lokal dokuda üretilen, fagositozu kolaylaştıran antikor.

Fizyolojik meme ödemi

Doğuma yakın dönemde oluşan, enfeksiyonla ilgisiz geçici şişlik.

Pulzasyon

Sağım makinesinin dakikadaki vuruş devri; uygun hız 40-60'tır.

Mastivac

Birçok mastitis etkenine karşı koruyan kombine aşı.

• Meme başı sayıları karıştırılmamalı: inek 4 lob, koyun-keçi-kısrak 2 kompleks, kedi-köpek 6-20 bölmecik.
• Yüksek somatik hücreli sütte laktoferrin düşmez, artar; düşen madde kalsiyumdur.
• IgG1 sağlıklı süt ve kolostrumla, IgG2 kuru dönem enfeksiyonuyla eşleştirilmelidir.
• Soru kökündeki olumsuz ifadelere (görülmez, yer almaz, olmaz) dikkat edilmeli; şıklar tersten okunmalıdır.
• Dezenfektan bakteri üretmez, öldürür; üreme ortamını çatlak ve lezyonlar oluşturur.