AUZEF Siyasi Partiler ve Seçim Sistemleri Çıkmış Sorular

Ders, siyasi partilerin ortaya çıkışını, türlerini, üyelik ve teşvik biçimlerini, parti sistemlerini ve seçim sistemleriyle demokrasi ilişkisini ele alır. Temsili demokrasinin gelişimi ve oy hakkının yayılması da konunun parçasıdır.

Demokrasi ve temsil

• Antik Yunan'da demokrasi doğrudandı; çağdaş demokrasi, aracı temsil kurumlarının varlığıyla ayrılır.
• Halkın seçtiği temsilciler eliyle yönetildiği çağdaş sisteme temsili demokrasi denir.
• Seçimle gelen yönetim kuramsal olarak herkesi temsil etse de fiilen ona oy veren tabanı yansıtır.
• Meclislerin gelişim sırası: soyluların ve mülk sahiplerinin temsili, yetkilerin yasal güvenceye bağlanması, sonra seçme ve seçilme hakkının kitlelere yayılması.

Oy hakkının genişlemesi

• Oy hakkının yayılması, parlamentodaki hizipleri halk desteği için örgütlenmeye itti ve modern kitle partilerini doğurdu.
• ABD'de siyahların oy hakkı, 1965 tarihli Voting Rights Act ile fiilen güvence altına alındı.
• Türkiye'de kadınlar bu hakka 1930-1934 arasında kavuştu; İsviçre kadınlara 1971'de tanıdı.

Partilerin doğuşu ve kuramlar

• Kurumsal teori (Duverger), seçim sistemi ve parlamento yapısı gibi hukuki düzenlemelere ağırlık verir.
• Sosyolojik yaklaşım (Lipset ve Rokkan), doğuşu toplumsal bölünmelere ve modernleşmeye bağlar; örnekleri sanayi devrimi ve ulus-devlet kuruluşudur.
• Liberal partilerin doğuşu kapitalist modernleşme ve toplum yapısındaki dönüşümle ilişkilendirilir.
• La Palombara ve Weiner'e göre bütünleşme krizi, merkezileştirici politikalara karşı etnik ve dinî grupların kültürel özelliklerini koruma çabasından doğar.

Parti aileleri ve parti tipleri

• Komintern'e bağlı partiler komünist parti ailesindendir; Komintern 1919'da Lenin öncülüğünde kuruldu.
• Almanya'daki CDU merkez sağda yer alan muhafazakâr aileye girer.
• Katz ve Mair'in kartel partisi, finansmanını büyük oranda devlet yardımlarından sağlar.

Üyelik, katılım ve teşvikler

• Kişinin kendi başvurusuyla üye olması doğrudan üyeliktir; sendika gibi örgüt aracılığıyla toplu üyelik dolaylıdır.
• Parti aktivizmi, miting ve kampanya gibi faaliyetlere gönüllü ve sürekli katılımdır.
• Maddi teşvik somut ekonomik fayda sağlar; üyeye iş verme vaadi buna örnektir.
• Tabandaki parti çoğunlukla ideolojik ve dayanışmacı saiklerle hareket eder.

Parti sistemleri

• Parti sistemi analizi partiler arası ilişkilere bakar: sayı, kutuplaşma, rekabet.
• Parti içi demokrasi sistemin değil, tek bir partinin iç işleyişinin özelliğidir.
• Siyasi kutuplaşma, partiler arasındaki ideolojik uzaklığı ölçer.
• Hegemonyacı tek parti sisteminde muhalefet etmeyen, görüntüyü demokratik gösteren uydu partiler bulunur.
• Duverger'e göre parti sisteminin biçimlenmesinde öne çıkan etken seçim sistemidir.

Aday belirleme ve seçim sistemleri

• Ön seçimde aday, üyelerin veya delegelerin oylarıyla belirlenir ve parti içi demokrasiye katkı sağlar.
• Açık önseçimde üyelik aranmaksızın kayıtlı tüm seçmenler oy verebilir.
• Aktarılabilir tek oy sisteminde seçmen adayları sıralar; fazla ya da elenen adayların oyları sonraki tercihlere devredilir.
• Bu sistem nisbi temsil ilkesine dayanır.

Adil seçim ve Türkiye örneği

• Adil seçim için devletin tarafsızlığı ve fırsat eşitliği gerekir.
• Hazine yardımı genellikle oy oranına veya baraja göre yapılır; bütün partilere eşit tutar ölçüt değildir.
• Anayasa'nın 67. maddesi, seçim kanunu değişikliklerinin bir yıl uygulanmasını yasaklar.
• 2018 değişiklikleri, 2017 referandumunda kabul edilen geçici madde sayesinde 24 Haziran 2018 seçiminde uygulanabildi.

Komintern

1919'da kurulan, dünyadaki komünist partileri tek çatıda toplayan Komünist Enternasyonal.

Kurumsal teori

Parti sistemlerini seçim sistemi ve parlamento yapısı gibi kurumsal düzenlemelerle açıklayan yaklaşım.

Sosyolojik yaklaşım

Partilerin doğuşunu toplumsal bölünmelere ve modernleşme süreçlerine bağlayan görüş.

Parti aktivizmi

Üyelik kaydının ötesinde, parti faaliyetlerine gönüllü ve sürekli katılım.

Doğrudan üyelik

Kişinin kendi başvurusuyla partiye üye olması.

Kartel partisi

Devletle iç içe geçmiş, geliri ağırlıkla devlet yardımına dayanan parti tipi.

Bütünleşme krizi

Ulus-devlet kurulurken yerel ve etnik kimliklerin merkezî otoriteye direnmesi.

Siyasi kutuplaşma

Partilerin ideolojik olarak birbirinden uzaklaşma derecesi.

Uydu parti

Hegemonyacı sistemde baskın partiye muhalefet etmeyen küçük parti.

Açık önseçim

Parti üyesi olup olmadığına bakılmaksızın tüm seçmenlerin aday belirlemeye katıldığı yöntem.

Aktarılabilir tek oy (STV)

Seçmenin tercih sıralaması yaptığı, nisbi temsile dayalı, oyların devredilebildiği sistem.

Temsili demokrasi

Halkın yönetme yetkisini seçtiği temsilciler aracılığıyla kullandığı yönetim biçimi.

• Parti sistemi (partiler arası ilişkiler) ile parti içi demokrasi (tek partinin iç işleyişi) karıştırılmamalıdır.
• Ön seçim üye veya delege oyuyla yapılır; açık önseçimde ise tüm seçmenler katılır.
• Doğrudan üyelik bireysel başvuruyla, dolaylı üyelik örgüt aracılığıyla gerçekleşir.
• Kurumsal teori seçim sistemini öne çıkarır; sosyolojik yaklaşım toplumsal bölünmeleri.
• Adil seçim ölçütlerinde bütün partilere eşit mali yardım yer almaz.