AUZEF Sosyal Bilimlerde Yöntem Çıkmış Sorular

Ders, sosyal bilimlerde bilginin nasıl üretildiğini ele alır: bilim felsefesi ve yöntem tartışmaları, araştırma deseni, hipotez ve değişkenler, örnekleme, veri toplama teknikleri, geçerlilik-güvenilirlik ile bilimsel yazım ve etik konularını kapsar.

Bilim, paradigma ve yöntem tartışmaları

• Paradigma, bir alanın bakışını yönlendiren geniş çerçevedir; normal bilim döneminde çalışmalar egemen paradigma içinde yürür, kriz gelince bilimsel devrim başlar.
• Epistemoloji bilginin kaynağını ve sınırlarını, ontoloji varlığın doğasını inceler.
• İlk büyük ayrım felsefe (akıl) ile teoloji (inanç) arasında yapılmıştır.
• Francis Bacon modern yöntemin kurucularındandır; hata kaynakları olarak kabile, mağara, çarşı ve tiyatro idollerini saymıştır.
• Tümdengelimli araştırmalar genel kuramdan hareketle hipotezleri sınar; tek nedenli yöntem olguları tek etkene bağlar.
• Marx açıklamalarını iktisada dayandırır; altyapı üstyapıyı belirler.
• Bilim var olanı konu edinir, olması gerekeni değil.

Araştırma süreci, soru ve hipotez

• Araştırma deseni, çalışmanın genel planı ve yol haritasıdır.
• İyi araştırma sorusu açık, sınırlı ve ölçülebilir olur; değerlendirme soruları bir politikanın etkisini inceler.
• Hipotez, değişkenler arasında nedensellik kuran sınanabilir önermedir; araştırma soruları çoğunlukla betimleyicidir.
• Test hipotezleri genel hipotezin altında yer alır ve onu sınar; örneklem büyüklüğü hipotez kurarken değil sınarken önemlidir.
• Literatür taraması, konuyla ilgili önceki çalışmaların sistemli incelenmesidir.
• Araştırma önerisi, yapılması planlanan projeyi fon sağlayıcıya anlatan metindir.

Değişkenler, ölçüm ve nedensellik

• Etkileyen değişken bağımsız, etkilenen bağımlıdır; sonucu karıştırabilecek diğer etkenler kontrol değişkenidir.
• İşlemleştirme, soyut kavramı ölçülebilir göstergelere çevirmektir.
• Medeni durum gibi sıralaması olmayan kategoriler nominal düzeydedir.
• Nedensellik için zaman önceliği, korelasyon, üçüncü değişkenlerin dışlanması ve mekanizma gerekir; verinin sayısal olması şart değildir.
• Analiz düzeyleri mikro (birey), mezo (kurum, örgüt) ve makro (devlet, toplum) olarak ayrılır.

Araştırma desenleri ve karşılaştırma

• Karma desen nitel ve nicel yaklaşımı birlikte kullanır; panel deseni aynı bireyleri farklı zamanlarda ölçer.
• Kohort çalışmalarında en büyük güçlük örneklem kaybıdır.
• En benzer sistemler tasarımında çoğu özelliği ortak, sonucu farklı olaylar karşılaştırılır (Mill).
• Gömülü teori, verilerden yeni kuram üretmeyi hedefleyen nitel desendir.
• Plasebo etkisi etkisiz maddeye bağlı iyileşmedir; Hawthorne etkisi gözlendiğini bilen kişinin davranış değiştirmesidir.
• Temel araştırma kuramsal bilgiye yönelir, güncel sorunlara çözüm arayan uygulamalı araştırmadır.

Evren ve örnekleme

• Araştırma evreni, çalışmaya konu bireylerin bütünüdür; örnekleme çerçevesi evrendeki birimlerin listesidir.
• Sistematik örneklemede N/n ile bulunan değer örnekleme aralığıdır.
• Olasılıklı ulusal örneklem için asgari büyüklük 384 olarak verilmiştir.
• Olasılıksız örneklemde ideal büyüklük yoktur, veri doygunluğu önemlidir; kolayda örnekleme temsil gücü en zayıf olandır.
• Bowley'in olasılıklı örneklemesi standart hatanın hesaplanabilmesine dayanır.
• İBBS'de Düzey 1 için 12 bölge, Düzey 2 için 26 bölge, Düzey 3 için 81 il vardır.

Veri toplama: anket, görüşme, gözlem

• Çevrimiçi anket en ucuz yoldur; Türkiye'de kamuoyu araştırmalarında en sık yüz yüze anket kullanılır.
• Yapılandırılmış ankette sorular, seçenekler ve sıra herkes için aynıdır; seçenekler birbirini dışlamalı ve tüm cevapları kapsamalıdır.
• Mülakat kılavuzu, görüşmelerin karşılaştırılabilmesini sağlar; düşünümsellik araştırmacının sürece etkisinin farkında olmasıdır.
• Katılımsız gözlemde araştırmacı gruplarla etkileşime girmez; yapılandırılmış gözleme sistematik gözlem de denir, Flanders kategorileri buna örnektir.
• Katılımlı gözlem nitel olup rakamsallaştırma içermez.
• İkincil veri, başkasının başka amaçla topladığı veridir.

Geçerlilik ve güvenilirlik

• Güvenilirlik tutarlı sonuç vermek, geçerlilik ölçülmesi gerekeni ölçmektir.
• Her yinelemede aynı ama gerçeğe uymayan sonuç veren araştırma güvenilir, fakat geçerli değildir.
• Yeni ölçeğin önceden kanıtlanmış ölçekle kıyaslanması kıstas geçerliliğidir.

Etik ve bilimsel yazım

• Helsinki Deklarasyonu (1964) bilgilendirilmiş onam ve gizlilik gibi ilkeleri getirmiştir; gizlilik katılımcı bilgilerinin paylaşılmamasıdır.
• Etik ihlaller: sahtecilik, çarpıtma, dilimleme, haksız yazarlık, intihal; alan dışı yayın ve metni uzatmak ihlal sayılmaz.
• Kaynakça, yararlanılan eserlerin yazar adına göre harf sıralı listesidir.
• Akademik yazıda dolaylı alıntı esastır, doğrudan alıntı en az kullanılır.
• Dipnotlu-kaynaklı gösterme alıntıyı numaralandırıp kaynağı sayfa altında ya da sonda verir.
• Popüler literatür hakem denetiminden geçmez; araştırma notu yeni bulguları hızla duyurur; SSCI uluslararası atıf dizinidir, APA, MLA ve ASA ise kaynak gösterme stilleridir.

Paradigma

Bir bilim alanının temel varsayımlarını ve yaklaşımlarını kapsayan geniş dünya görüşü çerçevesidir.

Araştırma deseni

Araştırmanın genel planı, veri toplama ve çözümleme stratejisidir.

Bağımsız değişken

Bağımlı değişkeni etkilediği varsayılan neden niteliğindeki değişkendir.

Kontrol değişkeni

Sonucu karıştırabilecek, etkisi denetim altına alınan diğer değişkendir.

İşlemleştirme

Soyut kavramların ölçülebilir soru ve göstergelere dönüştürülmesidir.

Örnekleme çerçevesi

Örneklemin çekileceği, evrendeki tüm birimleri içeren listedir.

Örnekleme aralığı

Sistematik örneklemede N/n ile bulunan, atlama miktarını gösteren değerdir.

Kıstas geçerliliği

Ölçeğin, geçerliliği kanıtlanmış benzer ölçekle uyumuna bakılmasıdır.

Düşünümsellik

Nitel araştırmacının kimliğinin ve önyargılarının veriyi nasıl etkilediğini sorgulamasıdır.

Dilimleme

Tek çalışmanın bulgularını birçok küçük yayına bölerek sunmaktır; etik ihlaldir.

Mülakat kılavuzu

Görüşmede sorulacak ana soru ve temaları içeren taslaktır.

Normal bilim dönemi

Kuhn'a göre bilim insanlarının egemen paradigma içinde problem çözdüğü evredir.

• Güvenilirlik (tutarlılık) ile geçerliliği (doğru ölçme) karıştırma; tutarlı ama yanlış sonuç güvenilir, geçerli değildir.
• Temel araştırma ile uygulamalı araştırmayı ayır: güncel sorunlara çözüm uygulamalıdır.
• Rakamsallaştırma nicel yönteme, katılımlı gözlem ve derinlemesine görüşme nitel yönteme aittir.
• İBBS düzeylerinde sayıları ayır: 12, 26 ve 81.
• Olumsuz soru kalıplarında (yer almaz, yanlıştır) doğru ifadeyi değil istisnayı ara.