AUZEF Tanzimat'tan Günümüze Türk Düşüncesi Çıkmış Sorular

Ders, Tanzimat'tan II. Meşrutiyet sonrasına Osmanlı ve Türk aydınlarının Batılılaşma, anayasacılık, Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük çevresindeki fikir tartışmalarını ve bu akımların önde gelen isimlerini ele alır.

Modernleşme ve anayasacılığın zemini

• 1839 Tanzimat Fermanı temel hakları ilk kez resmen tanıyan, insan hakları bildirgesine benzetilen belgedir.
• II. Mahmut, tebaasını din farkı gözetmeden eşit gördüğünü söylemiştir.
• Anayasacılığın iki etkeni Genç Osmanlılar ile Balkan ulusçuluğudur; Fransız İhtilali ulus-devlet fikrini yaymıştır.
• Yeni Osmanlılar İstanbul merkezli Müslüman aydın ve genç bürokratlardan oluşmuş, Balkan halklarını kapsamamıştır.
• Kânûn-ı Esâsî'yi İslamcılar şeriata uygun göstermek için kutsal sıfatlarla anmıştır.

Basın ve Batı düşüncesinin aktarımı

• Takvîm-i Vekâyi 1831'de II. Mahmut döneminde çıkan resmî ilk Türkçe gazetedir; Tercümân-ı Ahvâl ilk özel gazetedir.
• Münif Paşa Muhâverât-ı Hikemiyye adıyla felsefi diyalogları çevirmiş, Mecmua-i Fünûn'u çıkarmıştır.
• Mustafa Sami Efendi Avrupa Risalesi'nde Avrupa'yı üstün görmüştür.
• Comte pozitif din fikrini Mustafa Reşid Paşa'ya mektupla iletmiş, Hareddin Paşa meşveret terimini kullanmıştır.
• Ahmed Midhat Dağarcık'ta dönüşümcülüğü işlemiş, II. Abdülhamit döneminde Osmanlıcılığı savunmuştur.

Yeni Osmanlılar: Namık Kemal ve Ali Suâvî

• Namık Kemal hürriyet ve vatan kavramlarını yaymış, İbret gazetesinde meşveret usulünü savunmuştur.
• İlk tiyatro eseri Vatan Yahut Silistre'dir; en çok Montesquieu'den etkilenmiştir.
• Leskofçalı Galip'in Namık Kemal üzerinde etkisi vardır; kadın eğitimini Tasvîr-i Efkâr'da gündeme getirmiştir.
• Ali Suâvî Demokrasi yazısında mutlakiyet yerine usul-i meşveretı savunmuş, Lisan ve Hatt-ı Türkî makalesini yazmıştır.
• Ali Suâvî 1878'de öldüğü için sonradan çıkan Sırât-ı Müstakim'de yazamamıştır.

Batılılaşma ve Garpçılar

• Osmanlıda Batılılaşma karşılığı Garplılaşmadır; bazı araştırmacılar çağdaşlaşma terimini yeğler.
• II. Meşrutiyet'te Garpçılar siyasetten uzak durup bireyde yeni ahlak anlayışı hedeflemiştir.
• Abdullah Cevdet İçtihad çevresinde Batıcılığı ve laikliği savunmuştur.
• Mümtaz Turhan'ın eseri Garplılaşmanın Neresindeyiz?'dir.
• Celâl Nuri kadın konusunda Batıcı çizgidedir; Misak-ı Millî taslağını hazırlamış, Âtî dergisini çıkarmıştır.

Türkçülük

• Türkçülük Müslüman unsurda en geç etkili olan akımdır; Balkan Savaşları ile güçlenmiştir.
• Kültürel Türkçülük II. Abdülhamit döneminde dil, tarih ve kültür çalışmalarıyla gelişmiştir.
• Yusuf Akçura Üç Tarz-ı Siyaset'te Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülüğü karşılaştırmıştır.
• Ziya Gökalp Durkheim etkisiyle sosyolojik Türkçülük kurmuş, hars ile Batı medeniyetini uzlaştırmıştır.
• Gökalp'e göre kültür millete özgü doğal bütündür, medeniyet bilinçli oluşturulur ve ortak paylaşılır.
• Said Halim Paşa Türkçülüğe katkı yapanlardan değil, İslamcı düşünürlerdendir.

İslamcılık

• İslamcılık XIX. yüzyılın ikinci yarısında şekillenmiş, II. Abdülhamit döneminde güçlenmiştir.
• İslamcılar geri kalmışlık, Batı'nın üstünlüğü ve İslam'ın düzen anlayışını sorgulamıştır; büyük günah tartışması klasik kelam konusudur.
• Said Halim Paşa İslamlaşmayı İslam ilkelerinin hayata eksiksiz geçirilmesi diye tanımlamıştır.
• II. Meşrutiyet'te uhuvvet kavramı nesep, din, vatan ve insanlık olarak dereceli açıklanmıştır.
• İstibdat sözcüğü despotizmin karşılığıdır.

Materyalizm, felsefe ve liberalizm

• Baha Tevfik Teceddüd-i İlmî ve Felsefî Kütüphanesi'ni kurmuş, ahlakta immoralizmi savunmuş, mantık ve ahlak üzerinde durmuştur.
• Şehbenderzâde Hikmet dergisini çıkarmış, Amâk-ı Hayal romanını yazmış, eklektik yöntemi izlemiş, materyalizme karşı çıkmış ve Poincare'den yararlanmıştır.
• Şehbenderzâde ne taassup ne kötü taklit ilkesini benimsemiştir.
• Prens Sabahaddin liberalizme dayanmış, Le Play okulunu temsil etmiş, adem-i merkeziyeti Türkiye Nasıl Kurtulabilir? eserinde işlemiştir.
• Rıza Tevfik Bölükbaşı feylesof lakabıyla anılır; eseri Harap Mabed'dir.

Tanzimat Fermanı

1839'da ilan edilen, can, mal ve eşitlik güvencesi veren Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu.

Kânûn-ı Esâsî

1876'da ilan edilen Osmanlı anayasasıdır.

Garplılaşma

Batı kurum, bilim ve tekniğini benimseme sürecine verilen Osmanlı terimidir.

Çağdaşlaşma

Doğu-Batı ayrımı yapmadan toplumların birbirinden kurum almasını anlatan terimdir.

Hars

Gökalp'te bir millete özgü dil, ahlak, sanat ve gelenekten oluşan kültürdür.

Uhuvvet

Kardeşlik kavramıdır; II. Meşrutiyet'te dört dereceye ayrılmıştır.

İstibdat

Tek kişinin sınırsız yönetimi, yani despotizmdir.

Meşveret

Danışmaya dayalı yönetim; demokrasiye yakın anlamda kullanılmıştır.

Adem-i merkeziyet

Yetkilerin yerel yönetimlere bırakılmasını savunan yerinden yönetim anlayışıdır.

İmmoralizm

Baha Tevfik'in ahlak görüşünü yansıtan kavramdır.

Eklektizm

Farklı görüşlerden seçmeler yaparak kendi görüşünü kurma yöntemidir.

• Namık Kemal'in Vatan Yahut Silistre'si ile Ziya Gökalp'in eserleri, Amâk-ı Hayal ile A'mak-ı Hayal karıştırılmamalıdır.
• Gökalp'in yöntemi Durkheim'a dayanır, Comte'un üç hâl yasasına değil.
• Said Halim Paşa İslamcıdır; Türkçülüğe katkı soruları ve büyük günah sorusu hep olumsuz kökle gelir.
• Ali Suâvî ve Sırât-ı Müstakim ile Ahmed Midhat ve Osmanlıcılık eşleşmeleri sık sorulur.