AUZEF Tarihi Coğrafya Çıkmış Sorular

Tarihî Coğrafya, geçmiş dönemlerin mekânını, zamanını ve insan-çevre ilişkilerini coğrafi bakışla inceleyen, disiplinlerarası bir coğrafya alt dalıdır. Ders; temel kavramları, alanın gelişimini, öncü isimleri, medeniyet ve kültür kavramlarını ve düşünme becerilerini kapsar.

Tarihî coğrafyanın tanımı ve konumu

• Tarihî coğrafya geçmişin coğrafyasıdır; geçmiş dönemlerin mekânsal özelliklerini ve insan-mekân etkileşimini inceler.
• Tarihe değil coğrafyaya bağlı bir alt daldır; tarihî coğrafyacı öncelikle coğrafyacıdır.
• Kullanılan veriler geçmişe aittir; modern dünyanın araştırılması bu alanın konusu değildir.
• Her tarihî olay belirli bir mekânda yaşanır; tarih ile coğrafyayı bağlayan temel bağ budur.
• Asıl kaynaklar geçmişte hazırlanmış coğrafi eserlerdir; Evliya Çelebi Seyahatnamesi ve Kitab-ı Bahriye örnektir.

Temel kavramlar: zaman, mekân, insan

• Temel kavram üçlüsü zaman, mekân ve insandır.
• Zaman geçmiş, günümüz ve geleceği birlikte kapsar; çağ, devir ve süreç zaman bildirir.
• Mekân; toprak, yer, bölge ve doğa gibi coğrafi alanı anlatır.
• Roma şehri, Metropol ve Jeoloji zaman değildir; Roma şehri ile jeoloji mekân ya da bilim dalı bağlamındadır.
• Paleozoik, Mezozoik, Tersiyer ve Pleistosen jeolojik zaman dilimleridir.

Alanın gelişimi ve öncüleri

• Kitaba ilk kez Tarihi Coğrafya adını veren kişi 1701'de Edward Wells'tir.
• Clüver, arazi verilerini klasik kaynaklarla sentezleyerek bilimsel temeli atmıştır.
• İlk Çağ'dan Herodotos'un yazıları tarihî coğrafya kaynağı sayılır.
• Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk eseri (1074) Türk tarihi coğrafyasının ilk büyük örneklerindendir.
• H.C. Darby, geçmiş coğrafyayı zamanda kesitler alarak inceleyen Çapraz Kesit yöntemini önermiştir.
• Braudel, tarihi dağlar, deniz ve iklimin yavaş süreciyle (longue durée) birleştirmiştir.

Osmanlı ve Türk dönemi isimleri

• Ahmet Mithat Efendi tarih ile coğrafyanın birbirini tamamladığını belirtmiştir.
• Abdurrahman Şeref eserlerinde tarihî coğrafyanın tanımına yer vermiştir.
• Ahmed Rıfat Efendi yedi ciltlik Lugat-ı Tarihiyye ve Coğrafiyye'nin yazarıdır.
• Celal Nuri, Coğrafya-yı Tarih-i Mülk-i Rum adlı eseri yazmıştır.
• Ali Tanoğlu, Besim Darkot ve Hamit Sadi Selen Türk coğrafyasının kurucu kuşağındandır.
• William M. Ramsay arkeolog olduğu hâlde Anadolu'nun Tarihî Coğrafyası eserini vermiştir.
• Tahrir Defterleri, Osmanlı'da köy nüfusu ve tarımı için en değerli birincil kaynaktır.

Coğrafi etkenler ve uygarlıklar

• Eski Mısır'ın gelişiminde Nil'in taşkınları ve alüvyonu belirleyici olmuştur.
• Hititler İç Anadolu'da Kızılırmak çevresinde karaya dayalı güçlü bir imparatorluk kurmuş, denizciliği geliştirmemiştir.
• Hattuşaş ve Tuşpa gibi başkentler, doğal savunmaya elverişli sarp yerlere kurulmuştur.
• İstanbul, stratejik konumu nedeniyle defalarca kuşatılmış; 1453'e dek alınamamıştır.
• Determinizm doğayı belirleyici görür; İhtimalcilik (Vidal de la Blache) doğayı olanak sunan bir unsur sayar.
• İnsan, uyum yeteneği sayesinde çok farklı çevrelerde yaşamayı başarmıştır.

Disiplinlerarası çalışma

• Disiplinlerarası çalışmada birden çok disiplinin bilgi ve yöntemi birleştirilir.
• Geleneksel uzmanlaşma tek disiplin çevresinde derinleşir.
• Tarihî coğrafya düşünme becerisi disiplinlerarası çalışarak edinilir.
• Disiplinin bilgi boyutları tarihsel, teorik, analitik ve pratik bilgidir.
• Disiplin tanımı profesyonel dil, terminoloji, özgün doktrin ve entelektüel öncüleri içerir.

Medeniyet ve kültür

• Medeniyet sözcüğü medine (şehir) kökünden gelir; şehirlilik ve uygarlık karşılığıdır.
• Medeniyet safkan değildir; bir sentezdir.
• İbn Haldun toplumları bedevî ve hadarî diye ayırmıştır.
• Kültür insana özgüdür, öğrenilir, aktarılır ve zamanla değişir.
• Kültür türleri yüksek kültür, halk kültürü, kitle kültürü ve alt kültürdür.
• Kültür uygarlıktan önce ortaya çıkmıştır.

Düşünme becerisi

• Düşünme öğretilebilir ve geliştirilebilir temel bir zihinsel beceridir.
• Karar verme, problem çözme ve değerlendirme düşünme gerektirir; esneme ve gergin olma gerektirmez.
• Neden-sonuç kurma, süreç izleme ve zaman dengesi kurma tarihî coğrafyaya özgü becerilerdir.
• Geziyi organize etmek düşünme becerisi değil, saha uygulamasıdır.

Tarihî coğrafya

Geçmiş dönemlerin coğrafyasını coğrafi yöntemle inceleyen coğrafya alt dalı.

Çapraz kesit yöntemi

Aynı mekânın farklı tarihlerdeki durumunu art arda kesitlerle inceleme yaklaşımı.

Longue durée

Dağ, deniz ve iklim gibi yüzyıllara yayılan yavaş değişim katmanı.

İhtimalcilik

Doğanın olanak sunduğu, seçimin insana ait olduğu görüşü.

Determinizm

Doğal çevrenin insanı mutlak biçimde belirlediği görüşü.

Disiplinlerarası çalışma

Bir sorunun birden çok disiplinin bilgi ve yöntemiyle çözülmesi.

Tahrir Defterleri

Osmanlı'nın nüfus, arazi ve vergi sayım kayıtları.

Medeniyet

Şehir kavramına dayanan uygarlık; şehirlilik ve kültürel ilerleme.

Yüksek kültür

Opera, klasik müzik, resim ve heykel gibi seçkin sanat dalları.

Metakognisyon

Düşünme üzerine düşünme; düşünme eğitiminin temelidir.

• Tarihî coğrafya tarihin değil coğrafyanın alt dalıdır; verileri günümüze değil geçmişe aittir.
• Zaman (çağ, devir, süreç) ile mekân (toprak, yer, bölge, doğa) kavramları karıştırılmamalıdır.
• Ahmed Rıfat (Lugat) ile Celal Nuri ve Ahmet Mithat gibi Osmanlı isimlerinin eserleri ayrı tutulmalıdır.
• Geleneksel uzmanlaşma tek disiplinli, disiplinlerarası yaklaşım çok disiplinlidir.
• Olumsuz kökte 'söylenemez, yanlış, sayılmaz' ifadelerine dikkat edilmeli; Nil Hitit'i, Hititler denizciliği ilgilendirmez.