AUZEF Temel Gerontoloji Çıkmış Sorular

Temel Gerontoloji dersi, yaşlanmanın biyolojik, psikolojik, sosyolojik ve kültürel boyutlarını, yaşlı nüfusun demografisini, sık görülen yaşlılık sorunlarını ve yaşlılara yönelik sosyal politika ile hizmetleri ele alır.

Yaşlı nüfus ve demografi

• Nüfusun yaşlanmasında doğum hızının düşmesi, sağlık koşullarının iyileşmesi ve bebek ölümlerinin azalması etkilidir.
• Kırdan kente göç doğrudan bir neden sayılmaz; toplum yapısını değiştiren ayrı bir olgudur.
• BM ayrımına göre 65 yaş üstü oranı yüzde 7'yi aştığında toplum yaşlı nüfuslu sayılır.
• TÜİK 2024 verisine göre Türkiye'de 65 yaş ve üzeri oran yüzde 10.6'dır.
• Yaşlı nüfusun artışı turizm, sigorta, teknoloji gibi alanlarda yeni pazar yaratmıştır; bu yapı Gümüş Ekonomi adını alır.

Yaşlanmanın türleri, kültür ve toplum

• Toplumsal rollere, emekliliğe ve sosyal çevreye uyum süreci sosyolojik (sosyal) yaşlanmadır.
• Türkiye'de kültürü sosyolojik olarak tanımlayıp sistemleştiren düşünür Ziya Gökalp'tir; Mehmet Akif Ersoy değildir.
• Kentleşme ve sanayileşmeyle çekirdek aile yaygınlaşmış, yaşlıların rolü, otoritesi ve statüsü zayıflamıştır.
• Yaşlıları koruyan hizmetlerin tarihteki ilk örnekleri Selçuklu Dönemi'nde görülür.

Sağlığın belirleyicileri ve sosyal risk

• Sağlığın sosyal belirleyicileri; insanların doğduğu, yaşadığı, çalıştığı ve yaşlandığı ortamdaki tıbbi olmayan etkenlerdir.
• Yaş ilerledikçe kronik hastalık sıklığı artar; yüksek eğitim daha uzun yaşam beklentisiyle ilişkilidir.
• Sosyal izolasyon riskini ileri yaş, kötü sağlık, yetersiz sosyal destek ve düşük eğitim artırır.
• Cinsiyet doğrudan risk etkeni değildir; kadınların uzun yaşaması yalnız kalma riskini dolaylı artırır.

Bedensel değişiklikler

• Yaşlanmada kemik kütlesi ve toplam vücut sıvısı azalır, yağ oranı artar; yağsız kas kütlesi de azalır.
• Akciğer dokusu esnekliğini yitirir, kalp kası kalınlaşır ve gevşeme yeteneği düşer.
• Sindirim işlevleri yavaşlar; mide boşalması hızlanmaz, gecikir.
• Malnütrisyonun nedenleri arasında kanser, sosyal izolasyon, demans, depresyon ve hareketsizlik vardır; deliryum neden değil, sonuçtur.

İnkontinans, bası yarası ve düşme

• Ani sıkışma hissiyle gelen idrar kaçırma sıkışma tipidir; mesane tam boşalmadığı için damla damla sızma taşma tipidir.
• Bası yarasının temel nedenleri bası, sürtünme ve gerilmedir (makaslama).
• Malnütrisyon ve inkontinans bası yarasına yatkınlığı artırır ama temel neden değildir.
• Etkili düşme önleme stratejisi maliyet-etkin, uygulanabilir, sonucu değiştirebilir ve kabul edilebilir olmalıdır; topluma yayılma koşul değildir.

Bilişsel sorunlar: unutkanlık, demans, deliryum

• Normal yaşlanmadaki unutkanlık ilerleyici değildir ve günlük yaşamı genellikle bozmaz.
• İlerleyici gidiş ve belirgin yakın bellek bozukluğu demans gibi hastalıkları düşündürür.
• Demans bir sendromdur; ileri yaştaki olguların yüzde 80'inden fazlasında zemin Alzheimer hastalığıdır.
• Alzheimer'dan korunmada hareketli yaşam, Akdeniz tipi beslenme, ideal kilo ve sosyal destek önerilir; melatonin gibi ürünlerin etkisi kanıtlı değildir.
• Deliryum değerlendirmesinde en sık CAM ailesi kullanılır; yoğun bakım uyarlaması CAM-ICU'dur.

Ayrımcılık ve sosyal politika

• Yaş ayrımcılığı kişisel, kültürel ve yapısal (kurumsal) olmak üzere üç düzeyde ele alınır.
• Kurum ve politikaların yaşlıların gereksinimlerine göre biçimlenmemesi yapısal düzeyde ayrımcılıktır.
• Sosyal devlet serbest piyasanın yarattığı eşitsizliği sınırlar ve temel hakları güvence altına alır.
• YADES, yaşlıların kendi evlerinde desteklenmesini ve toplumdan kopmamasını amaçlayan proje temelli programdır; büyükşehir belediyeleri aracılığıyla yürütülür.

Sosyolojik yaşlanma

Bireyin değişen toplumsal rollere, emekliliğe ve sosyal çevreye uyum süreci.

Yaşlı nüfus

65 yaş üstünün toplam nüfusa oranının yüzde 7'yi geçtiği toplum yapısı.

Gümüş Ekonomi

Yaşlı nüfusun ihtiyaç ve tüketim gücüne dayanan yeni pazarlar ile sürdürülebilir kamu harcamaları anlayışı.

Sağlığın sosyal belirleyicileri

Sağlığı etkileyen tıbbi olmayan sosyal, ekonomik ve çevresel koşullar.

Sıkışma tipi inkontinans

Kontrol edilemeyen ani sıkışma hissiyle tuvalete varamadan idrar kaçırma.

Taşma tipi inkontinans

Mesane tam boşalmadığı için sürekli damlama biçiminde idrar sızması.

Makaslama (gerilme)

Alt dokuların kayması sonucu oluşan ve bası yarasına yol açan mekanik etken.

Malnütrisyon

Yetersiz beslenme durumu; bası yarasına yatkınlığı artıran etkenlerdendir.

Demans

Çeşitli nedenlere bağlı gelişen bir sendrom; en sık nedeni Alzheimer hastalığıdır.

CAM-ICU

Deliryumu taramada kullanılan, yoğun bakıma uyarlanmış kafa karışıklığı değerlendirme aracı.

Yapısal ayrımcılık

Kurum ve politikaların yaşlıların gereksinimlerine göre biçimlenmemesi.

YADES

Yaşlıların kendi evlerinde yaşamasını destekleyen, sosyal yalıtımı önleyen proje temelli program.

• Soru kökünde yanlış, hatalı veya yer almaz ifadesi aranıyorsa; kronik hastalığın azalması, mide boşalmasının hızlanması gibi tersine çevrilmiş ifadeler genellikle yanlış seçenektir.
• Bası yarasında temel etkenler (bası, sürtünme, gerilme) ile yatkınlık artıranlar (malnütrisyon, inkontinans) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Normal unutkanlık ilerleyici değildir; ilerleyici ve yakın belleği belirgin bozan tablo demansı düşündürür.
• Sıkışma ve taşma tipi inkontinans, ani sıkışma ile damlama ayrımıyla ayırt edilir.
• Ziya Gökalp (kültür tanımı), Selçuklu (ilk koruyucu hizmetler) ve yüzde 10.6 (TÜİK 2024) gibi tekil bilgiler ezberlenmelidir.