AUZEF Tipografi Iı Çıkmış Sorular

Tipografi I dersi; yazı karakterlerinin tarihsel gelişimini, yapısal özelliklerini ve sınıflandırmasını, ayrıca harf, sözcük ve satır boşluk düzenini, hizalama biçimlerini ve dizgide vurgulama ile ölçü birimlerini ele alır.

Tarihsel gelişim ve tasarımcılar

• Garamond 16., Caslon ve Baskerville 18. yüzyıla aittir; Bodoni 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başındadır.
• Helvetica 1957'de Max Miedinger tarafından tasarlanmış, 20. yüzyıl karakteridir.
• Gutenberg ilk kitaplarında dönemin el yazmalarından esinlenen sıkışık, köşeli Gotik (Blackletter) stilini kullanmıştır.
• Adrian Frutiger'in Univers'i, matematiksel temele oturtulan ilk yazı ailesidir; çeşitler 45, 55, 65 gibi sayılarla düzenlenir.
• Trajan harfleri Traian Sütunu'na kazınmıştır ve Latin abecesinin biçimsel kaynağı sayılır; yapıları eski biçemdir.
• İletişim kuramını 'küresel köy' ve 'tipografik insan' benzetmeleriyle şekillendiren düşünür Marshall McLuhan'dır.

Yazı karakterlerinin sınıflandırılması

• Klasik (Old Style) fontlar el yazısı geleneğinden doğmuştur; Garamond ve Caslon bu gruptadır.
• Çağdaş fontlar arasında Bodoni ve Didot yer alır.
• Çizgisel (Lineale) fontlarda tırnak yoktur; Helvetica, Univers, Gill Sans ve Optima örnektir.
• Kazıma fontlara Trajan, Augustea ve Mason örnektir; Dijital fontlar bilgisayar ve ekran teknolojisinin izini taşır.
• Yabancı fontlar Latin dışı yazı sistemlerine aittir; pi fontları ise sembol ve süs içerir, genel sınıflandırma başlığı sayılmaz.

Harf anatomisi ve yapısal özellikler

• Harf yapısını anlatırken insan anatomisi benzetmesinden yararlanılır.
• Yapısal özellikler ağırlık, vurgu, genişlik ve tırnaklı olup olmamadır; kuyruk farkı bunlardan değildir.
• Tırnak (serif) çizgi uçlarındaki küçük çıkıntıdır; taban çizgisi harflerin üzerinde durduğu hayali hattır.
• Yukarı uzantı x-yüksekliği çizgisinin üstüne, aşağı uzantı taban çizgisinin altına taşan kısımdır; bowl kapalı iç boşluğu çevreleyen eğridir.
• Farklı x-yüksekliği, aynı puntoda bile fiziksel boyut farkına yol açar.
• Yazı ailesi; kalınlık, genişlik ve eğim varyasyonlarının bütünüdür. Temel biçemler dik, kalın, eğik ve kalın eğiktir.

Ölçü birimleri ve font biçimleri

• Harf büyüklüğü puntoyla ölçülür; satır uzunluğu ve sütun genişliği pikayla belirlenir, bir pika 12 puntodur.
• Font tanımındaki ölçü, karakter puntosudur.
• OpenType Microsoft ile Adobe'nin geliştirdiği en yeni formattır; tek dosyada 65 binden fazla glif taşıyabilir.
• Okunabilirlik, yazı karakteri seçiminde işlevsel temel ölçüttür.
• Geometrik yapıda eski biçem orantısı bozulursa kimliğini yitirir; düzensiz altyapılar serbest dizge başlığında toplanır.

Harf, sözcük ve satır boşluk düzeni

• Harf boşluk düzeni (tracking) tüm metnin aralığını açar veya sıkıştırır; punto küçüldükçe ihtiyaç artar ve bölümün rengini etkiler.
• Kerning tek tek harf çiftleri arasındaki dengesiz boşluğu düzeltir.
• Gösterim dizgisinde büyük harflerdeki uyuşmazlıklar çok göze batar; aralıklar optik (organik) ayarlanır.
• İdeal sözcük boşluğu küçük i, e veya o harfinin genişliği kadardır.
• Satır boşluk düzeni leading adını alır; terim metal dizgide kurşun şeritlerden doğmuştur.
• Piktogram dizgisinde optik satır boşluk düzenine gerek yoktur.

Hizalama ve sütun düzeni

• Dört temel hizalama vardır: sola hizalı, sağa hizalı, ortalı ve iki yana yaslı (tam blok).
• Sol blok sözcük aralıklarını eşit tutar, dar sütunda uygundur ve en az tireleme ister; 20. yüzyılın tercihidir.
• Ortalı blokta satırlar ne çok kısa ne çok uzun olmalıdır; şiir, davetiye ve başlıklarda kullanılır.
• Geniş sütunda sözcük aralıkları dengeli olur; dar sütunda nehir denen boşluklar oluşur.
• Tireleme sözcüğü uygun hece sınırından bölmektir.
• Yükselmiş ilk harfte hizalama ilk satıra göre yapılır.

Vurgulama, ilk harf ve diğer dizgi öğeleri

• Vurgulama italik, kalın, renk, altı çizili veya versalle yapılır; 'normal yapma' vurgu yöntemi değildir.
• Daktiloda tek karakter olduğundan vurgu için alt çizgi kullanılırdı; günümüzde alt çizgi hipermetni gösterir.
• İlk harf uygulamaları düşmüş, asılmış ve yükseltilmiştir; 'kesilmiş' diye bir uygulama yoktur.
• Paragraf başı içerlek (en az yaklaşık bir pika) ile belirtilir.
• Basılabilen en ince çizgi saç telidir.
• Dizgi alanına biçim vermede negatif biçimin diğer adı çevresinde dolaşmadır.

Ekran ve web tipografisi

• Ekran kare piksellerden oluştuğundan eğik fontların kenarları basamaklı kırılır; web tasarımında çoğunlukla kaçınılır.
• Web sayfasında HTML içeriği oluşturur, görünümü CSS denetler.
• Teleskop bir ekran gösterim teknolojisi değildir.
• Küçük başlık harfli fontlarda rakamlar eski biçemdedir.

Tırnak (serif)

Harf çizgilerinin uçlarındaki küçük çıkıntı; satır takibini kolaylaştırır.

Lineale

Tırnaksız, çizgisel yazı karakterleri grubu; Helvetica örnektir.

Pika

Satır boyu ve sütun genişliği için kullanılan ölçü; 12 punto eder.

Kerning

Belirli harf çiftleri arasındaki boşluğun görsel olarak düzeltilmesi.

Tracking (harf boşluk düzeni)

Bir metindeki tüm harf aralıklarının birlikte açılması veya sıkıştırılması.

Leading

Satırlar arasındaki boşluğun ayarlanması.

X-yüksekliği

Küçük harflerin uzantılar hariç gövde yüksekliği.

Taban çizgisi

Harflerin üzerinde durduğu kabul edilen yatay referans çizgisi.

Yazı ailesi

Aynı tasarımın kalınlık, genişlik ve eğim varyasyonlarının tümü.

Pi fontu

Sembol, ok, ikon ve süs karakterleri taşıyan tamamlayıcı font.

Tireleme

Sözcüğün hece sınırından bölünmesi.

Optik hizalama

Göz yanılgısını gidermek için harf konumlarının elle ayarlanması.

• Kerning (harf çiftleri) ile tracking (tüm metin) karıştırılmamalıdır.
• Punto harf büyüklüğünü, pika satır ve sütun uzunluğunu ölçer.
• Kuyruk farkı, normal yapma, kesilmiş, teleskop, pi fontları ve yarım blok sorularda sık görülen 'olmayan' seçeneklerdir.
• Garamond-Caslon klasik, Bodoni-Didot çağdaş, Helvetica ise 20. yüzyıl çizgisel font olarak ayırt edilmelidir.
• Sayı sorularında hizalama 4, ilk harf uygulaması 3, dizgi alanı biçimlendirme yöntemi 2 olarak geçer.