AUZEF Topografyalar Çıkmış Sorular

Topografyalar dersi, yer şekillerinin dış kuvvetlerle (akarsu, buzul, rüzgâr, dalga, yeraltı suyu) ve iç kuvvetlerle (volkanizma) nasıl oluştuğunu anlatır. Aşındırma ve biriktirme şekilleri, kurak bölgeler, karst, kıyılar ve Kuvaterner iklim dönemleri ana konulardır.

Akarsu şekilleri

• Vadi, akarsuyun yatağını derinleştirmesiyle açılan, taban ve iki yamaçtan oluşan çukur şekildir.
• Vadi tipleri çentik, boğaz, asimetrik ve alüvyal tabanlıdır; menderes bir vadi tipi değil yatak özelliğidir.
• Dirençleri farklı kayaçlarda açılan vadide yamaçlar da farklı olur; bu asimetrik vadidir.
• Yatak türleri menderesli ve örgülü olarak ayrılır; örgülüde çok sayıda kol ve adacık bulunur.
• Konsekant vadi eğimi izler; güçlü akarsuyun zayıfı kendi yatağına çekmesi kapmadır.
• Dom ve antiklinallerde halkalı drenaj, taraçalar ise devresel ve devresel olmayan diye ayrılır.

Akarsu birikim şekilleri ve yüzeysel akış

• Birikinti konisi daha dik, yelpaze ise eğimin azaldığı yerde oluşur; ayırt edici etken eğimdir.
• Koni ve yelpazeler birleşince Piedmont ovası veya bahada meydana gelir.
• Taşkın ovası ve alüvyal düzlük, akarsuyun malzemesini yayarak biriktirmesiyle oluşur; plato birikim değil aşınma ürünüdür.
• Debi, kesitten saniyede geçen su hacmidir; yatak yükü suda asılı kalamayan iri taneleri kapsar.
• Geçirimsiz kentleşme yüzeysel akışı hızlandırır; killi ve bitkisiz zeminde sheetflood görülür.
• Asılı sediman en çok Güneydoğu Asya nehirlerinde taşınır; insanın yer değiştirdiği malzeme akarsulardan fazladır.

Kurak alanlar ve rüzgâr

• Çöl ölçütü yıllık yağışın 200 mm altında olmasıdır; desert sözcüğü ıssız, boş yer anlamındadır.
• Kuraklıkta sürekli yüksek basınç etkilidir; Batı Avrupa okyanusal iklimli olduğundan kurak değildir.
• Deflasyon ince malzemeyi süpürür; geride kalan iri parçalar hamada veya çöl kaldırımını oluşturur.
• Mantar kaya rüzgâr aşındırma ürünüdür; kumul türleri enine, parabolik, barkan ve yıldızdır.
• Barkan hilal biçimlidir ve sabit yönlü rüzgârla oluşur; parabolikte sivri uçlar rüzgârın geldiği yöne bakar.
• Kaliş kurak yerde oluşan kalsiyum karbonat kabuğudur; fizyolojik kuraklık Antarktika gibi donmuş sulu yerlerde görülür.

Karst ve kimyasal süreçler

• Korozyon, kayacın suyla kimyasal çözünmesidir; karstlaşma kalker, jips ve dolomitte gelişir, kiltaşında olmaz.
• Kalker, daha iri ve dayanıklı karstik şekiller verir; yüksek yüzey eğimi karstlaşmayı zayıflatır.
• Dolin, lapya, uvala, obruk ve polye aşınım şekilleridir; polye geniş düz tabanlı karstik ovadır.
• Traverten ve sarkıt benzeri çökeller birikim ürünüdür; alçı taşının diğer adı jipstir.
• Kuleli karst, Çin'de görülen dik yamaçlı, koni biçimli tepelerden oluşur.

Buzullar ve iklim dönemleri

• Kar önce neve (firn), sonra buzul buzu olur.
• Buzul çizikleri küçük ölçekli, nunatak büyük ölçekli aşınım şeklidir.
• Moren çeşitleri: taban, orta ve ablasyon moreni; kettle gömülü buzun erimesiyle oluşan çukurdur.
• Nivasyon sirki yamaçtaki kar çukurudur; içinde biriken göle tarn denir; fiyort su altında kalmış buzul vadisidir.
• Kuvaterner Pleyistosen ve Holosen'den oluşur; glasyal içindeki kısa ılıman evre interstadialdir.
• Türkiye'de tepe buzulu taşıyan tek dağ Ağrı Dağı'dır.

Volkanizma

• Volkanizma iç kuvvettir; derinlikte kalan şekli plütonizmadır, dayk ve lakolit bu türdendir.
• Havaya fırlayan katı parçalara tefra denir; volkan bombası iğ biçimli lav kütlesidir, skorya süngerimsi parçadır.
• Obsidyen cam gibi hızlı soğuyan kayaçtır; pahoehoe halat gibi kıvrımlı akışkan lavdır.
• Bazik lav volkanları az eğimli ve kalkan biçimlidir; lav platoları geniş akışkan lav örtüleridir.
• Van Gölü volkanik set gölüdür; krater çapı kilometreleri bulabilir.

Kıyılar

• Kıyı dış kuvvetlerle şekillenir; tektonizma iç kuvvettir ve bu gruba girmez.
• Dalga aşındırması falez, kıyı mağarası ve abrazyon platformu oluşturur; dalgaların ulaşamadığı falez ölü faleze denir.
• Plaj, plaj seti ve enkaz göçü birikimle ilgilidir; birikim platformu açık kıyıdadır.
• Resif mercan iskeletlerinin birikimiyle oluşur; skyer tipi kıyıda çok sayıda küçük adacık bulunur.

Debi

Akarsu kesitinden saniyede geçen su hacmi.

Deflasyon

Rüzgârın ince malzemeyi bulunduğu yerden alıp başka yere taşıması.

Hamada

Kum ve çakılın temizlendiği kayalık, taşlık çöl yüzeyi.

Bahada

Birikinti konilerinin kaynaşmasıyla oluşan eğimli birikim yüzeyi.

Korozyon

Kayacın suyla kimyasal olarak çözünmesi.

Polye

Karstik alanda tabanı düz, geniş, kapalı aşınım çukurluğu.

Moren

Buzulun taşıyıp bıraktığı kaya ve toprak yığını.

Tefra

Volkan patlamasında havaya fırlayıp düşen katı parçacıkların genel adı.

Plütonizma

Magmanın yer kabuğunun derinliğinde katılaşması.

Nunatak

Buzul örtüsünden ada gibi yükselen kayalık zirve.

Ölü falez

Dalgaların artık erişemediği, gerilemiş falez.

• Aşındırma ve birikim şekilleri sık karıştırılır: plato, polye, hamada aşınma; kaliş, traverten, plaj birikimdir.
• Barkan ile parabolik kumul ayrılmalı: sivri uçların yönü farklıdır.
• İç kuvvetler (volkanizma, tektonizma) ile dış kuvvetler (akarsu, buzul, rüzgâr, dalga) birbirine karıştırılmamalı.
• Batı Avrupa kurak değildir; kuraklık sürekli yüksek basınçla ilişkilidir.
• Bahada ile pediment ayrımı: pediment anakaya aşınım yüzeyi, bahada birikim yüzeyidir.