AUZEF Türk Dış Politikası Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'nın son döneminden Milli Mücadele ve Lozan'a, Atatürk ve İnönü dönemlerinden Soğuk Savaş'a, oradan AK Parti dönemine uzanan Türk dış politikasını ve temel kavramlarını ele alır. Krizler, antlaşmalar, ittifaklar ve dönemlerin karakteristik çizgileri öne çıkar.

Osmanlı'nın son dönemi ve I. Dünya Savaşı

• Savaşın en köklü nedeni sömürgecilik ve emperyalizm olup savaş 1914-1918 arasında sürmüştür.
• Osmanlı önce İngiltere ve Fransa'ya başvurmuş, reddedilince Almanya'ya yaklaşmıştır.
• II. Meşrutiyet'le dış politika Meclis denetimine ve kamuoyu etkisine açılmıştır.
• İlk daimî büyükelçi III. Selim döneminde Londra'ya atanan Yusuf Agâh Efendi'dir.
• 93 Harbi sonrasında Balkanlardaki Osmanlı hâkimiyeti güçlenmemiş, zayıflamıştır.

Milli Mücadele ve Lozan

• Milli Mücadele dönemi 1919-1923 arasıdır; İstanbul 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmiştir, o sırada sadrazam Salih Paşa'ydı.
• Misak-ı Milli'yi ilk tanıyan ülke Rusya olmuştur; belge kapitülasyonları ve gayrimüslim ayrıcalıklarını reddeder.
• Moskova Antlaşması (1921) ile Nahçıvan, Azerbaycan'ın himayesinde özerk bölge olmuştur.
• Lozan'da azınlık konusunda mütekabiliyet esas alınmış; Patrikhane'nin kalması yazılı değil, sözlü uzlaşmayla çözülmüştür.
• Lozan'da çözülemeyen tek önemli mesele Musul'dur; ABD Senatosu ise Lozan'ı onaylamamıştır.

Musul sorunu ve sınır meseleleri

• Musul meselesi Milletler Cemiyeti'ne taşınmış, karar Türkiye aleyhine çıkmış ve 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a kalmıştır.
• Fransa, Pozantı-Nusaybin hattından askerî sevkiyata engel olarak Türkiye'yi zor durumda bırakmıştır.
• Türkiye Milletler Cemiyeti'ne ancak 1932'de üye olmuştur.
• Hatay (Sancak) 1939'da Türkiye'ye katılmıştır; Seçim Komitesi Türk çoğunluğu alt kimliklere bölmeye çalışmıştır.

Atatürk ve İnönü dönemleri

• Temel ilke yurtta sulh, cihanda sulh; yayılmacılık yoktur, statükoculuk esastır.
• Batı sınırı için 1934 Balkan Antantı, doğu sınırı için 1937 Sadabat Paktı kurulmuştur.
• Balkan Antantı dış saldırıya değil, Balkan devletleri arasındaki saldırıya karşıydı.
• İnönü döneminde statükoculuk öne çıkmış, 1939'da Britanya ve Fransa ile Üçlü İttifak imzalanmıştır.
• Bulgaristan II. Dünya Savaşı'nda Mihver safındaydı.

Soğuk Savaş ve Batı ile bütünleşme

• Truman döneminde Çevreleme Politikası uygulanmış; Missouri Zırhlısı'nın İstanbul'a gelişi ABD desteğinin işareti sayılmıştır.
• Kore'ye asker gönderme ve Kunuri başarısı Türkiye'nin 18 Şubat 1952'de NATO'ya girmesine katkı sağlamıştır.
• Demokrat Parti Balkan Paktı ve Bağdat Paktı'na öncülük etmiştir.
• 27 Mayıs 1960 darbesi dışarıda güven kaybı yaratmıştır.
• 1960-1973 dönemi göreli özerklik olarak anılır.

Kıbrıs, ABD ilişkileri ve çok yönlülük

• Küba Füze Krizi sonrası Jüpiter füzeleri Türkiye'den çekilmiş, ABD'ye güven sarsılmıştır.
• 1964 Johnson Mektubu Kıbrıs'a müdahaleyi durdurmuş; Acheson Planı Karpaz ve Meis karşılığı Enosis öneriyordu.
• 1975 ABD silah ambargosu Türkiye'yi SSCB ve Orta Doğu ile yakınlaşmaya itmiştir.
• 24 Ocak 1980 kararlarıyla dışa açılma yeni ticari aktörler doğurmuştur.
• Özal dönemi ekonomi merkezli, çok yönlü, pragmatik ve hızlı karar veren bir çizgidir.

1990'lardan günümüze

• Yunanistan'la 1990'larda Kardak Krizi ve Ege sorunları ilişkileri gerginleştirmiştir; Kardak'ın Kıbrıs'la doğrudan bağı yoktur.
• İsmail Cem döneminde hedef AB üyeliği ve uyumdu.
• AK Parti dış politikasında Davutoğlu etkili olmuş; komşularla sıfır sorun ve proaktif diplomasi öne çıkmıştır.
• 2003'te 1 Mart Tezkeresi reddedilmiş, Çuval Krizi yaşanmıştır; 2015 Rus uçağı krizi sert güvenlik refleksini göstermiştir.
• 2011 sonrası Suriye krizi, mülteci iş birliği, arabuluculuk ve Mavi Vatan doktrini öne çıkmıştır.

Dış politika

Devletin çıkarlarını korumak için başka devlet ve aktörlerle ilişkilerini düzenleyen kararlar bütünüdür.

Diplomasi

Dış politika hedeflerinin müzakere ve iletişimle barışçıl biçimde uygulanma aracıdır.

Mütekabiliyet

Lozan'da azınlık haklarının karşılıklılık ilkesiyle tanınmasıdır.

Sadabat Paktı

1937'de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında kurulan doğu sınırı güvenlik örgütlenmesidir.

Göreli özerklik

1960-1973'te tek bloğa tam bağlı kalmayıp daha bağımsız ve çok yönlü diplomasi arayışıdır.

Detente

Soğuk Savaş'ta blokların geriliminin azaldığı yumuşama dönemidir.

Yumuşak güç

Kültür, eğitim, medya ve gönüllü etkileşimle zorlamadan etki kurma kapasitesidir.

Proaktif diplomasi

Krizlere tepki vermek yerine önceden inisiyatif alıp gündem belirleme yaklaşımıdır.

Mavi Vatan

Çevre denizlerde kıta sahanlığı, münhasır ekonomik bölge ve enerji haklarını koruma doktrinidir.

Clearing

Dengeli ticaret gerektiren takas sistemidir; Türkiye aleyhine açık verince ABD ile tıkanmıştır.

Çevreleme Politikası

Truman döneminde Sovyet yayılmasını durdurmayı amaçlayan ABD stratejisidir.

• Olay-tarih eşleşmesine dikkat: Milletler Cemiyeti üyeliği 1932, NATO 1952, Hatay 1939, 6-7 Eylül 1955'tir ve İnönü dönemine ait değildir.
• Karıştırılan ikililer: Balkan Antantı (1934, batı) ile Sadabat Paktı (1937, doğu); Balkan Paktı (1953) ile Bağdat Paktı (1955).
• Olumsuz kök sorularda önce doğru şıkları eleyin; Lozan'da Musul ve Patrikhane yazılı çözüm bulmamıştır.
• 2003 olayları: 1 Mart Tezkeresi ve Çuval Krizi; PYD, S-400, Brunson, Halkbank sonrası döneme aittir.
• Özal ve Atatürk dönemi şıklarında yayılmacılık ya da yavaş karar gibi uyumsuz ifadeler yanlıştır.