AUZEF Türk Dış Politikasında Güncel Sorunlar Çıkmış Sorular

Ders, Türk dış politikasının karar süreçlerini, aktörlerini ve başlıca sorun alanlarını ele alır: AB ilişkileri, Kıbrıs, göç, bölgesel yönelimler ve eksen kayması tartışmaları. Soğuk Savaş sonrası dönemden günümüze politikanın güvenlik, ekonomi ve çok yönlülük eksenlerindeki değişimi incelenir.

Dış politika analizi ve karar aktörleri

• Rasyonel aktör modeli devleti tek sesli, fayda-maliyet hesabı yapan bütüncül bir birim sayar.
• Bürokratik siyaset modeli (Allison) kararları kurumlar arası çıkar çekişmesi ve pazarlığın sonucu olarak görür.
• TBMM geleneksel olarak yürütmenin gölgesindeydi; 1 Mart 2003 tezkeresinin reddi Meclis'in bağımsız aktör olduğunu gösterdi.
• AB koşulluluğu, MGK'nın sivilleştirilmesi gibi adımlarla askeri vesayetin azalmasında en etkili etken oldu.
• Ekonomik gücün dış politikaya hizmet etmesi fikri Atatürk dönemine uzanır; İzmir İktisat Kongresi örnektir.

Soğuk Savaş sonrası ve 1990'lar

• İki kutuplu düzenin çözülmesi Balkanlar ve Kafkasya'da etnik milliyetçilik ve bölgesel şiddeti körükledi.
• Çok taraflı diplomasinin yaygınlaşması tehdit değil, sorunları örgütler ve diyalogla çözme eğilimidir.
• 1990'larda PKK terörü dış politikayı güvenlik eksenli hale getirdi; bazı komşuların örgüte destek vermesi etkili oldu.
• Türkiye bu dönemde sert güce yaslanan zorlayıcı bölgesel güç gibi davrandı.
• Elekdağ'ın 2,5 savaş stratejisi: Yunanistan, Suriye ve PKK'ya karşı eşzamanlı hazırlık.

Suriye ile gerilim ve Adana Mutabakatı

• 1998'de Türkiye'nin askeri baskısı karşısında Şam geri adım attı.
• Öcalan Suriye'den ayrıldı.
• Adana Mutabakatı'nda Suriye PKK'yı terör örgütü olarak tanıdı ve Türkiye aleyhine faaliyete izin vermeme sözü verdi.
• Kardak Krizi de aynı sert güç tutumunun örnekleri arasında anılır.

Türkiye-AB ilişkilerinin evreleri

• 1999-2005 arası reform ağırlıklı Avrupalılaşma evresidir.
• 2005-2013 durgunluk dönemidir: Rum kesiminin AB üyeliği, liman krizleri ve fasıl engellemeleri süreci kilitledi.
• Müzakereler başlayınca Fransa ve Almanya liderleri tam üyelik yerine imtiyazlı ortaklık önerdi.
• 2012'de Füle'nin başlattığı Pozitif Gündem teknik işbirliği ve diyalogla ilişkileri canlandırmayı hedefledi; üyeliğin yerini tutmadı.
• 2010 sonrasında Türkiye ve Yunanistan AB'den uzaklaştı; Yunanistan'da borç krizi ve kemer sıkma etkili oldu.

Göç mutabakatı ve diğer AB dosyaları

• 18 Mart 2016 mutabakatı Suriye kaynaklı göç krizinin yönetimi içindir, Ege geçişlerini büyük ölçüde durdurdu.
• Mutabakatta karşılığında vize serbestisi diyaloğunun hızlandırılması öngörüldü; askıya alma söz konusu değildi.
• Katılım müzakereleri dondurulmuş, Gümrük Birliği güncellemesi tıkanmış, Berlin-Artı sorunu sürmektedir.
• Mülteci mutabakatı ise tamamlanmış somut bir anlaşma olarak değerlendirilir.

Kıbrıs sorunu ve Annan Planı

• Annan Planı iki toplumlu, iki bölgeli, tek egemenlikli bir Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti öngörüyordu; iki ayrı egemenlik yoktu.
• 24 Nisan 2004 oylamasında Kıbrıs Türk tarafı yaklaşık %65 ile evet dedi, ancak izolasyon sürdü.
• Rum tarafı yaklaşık %76 ile hayır dedi ve 1 Mayıs 2004'te AB üyesi oldu.
• Türkiye geleneksel olarak taksim, federasyon veya konfederasyon/iki devlet modellerini savunmuştur; Rum çoğunluklu üniter devlet onun tezi değildir.

Eksen kayması tartışmaları

• AK Parti 2002-2007 arasında yoğun AB reformları yaptı.
• 2007 sonrası güçlenen iktidar Davutoğlu vizyonuyla Orta Doğu ve İslam coğrafyasına yöneldi; eksen kayması iddiaları bu süreçte arttı.
• 2002'de Tuncer Kılıç, Türkiye'nin Rusya ve İran'ı içeren Avrasyacı arayışlara yönelmesini önerdi.
• 2012'de ŞİÖ'ye diyalog ortağı olunması tartışmaları alevlendirdi; ŞİÖ çoğunlukla AB'nin alternatifi olarak anıldı.
• ŞİÖ'ye ilgi, AB'deki çifte standartlara tepki ve pazarlık kozu olarak da yorumlandı.

Arap Baharı ve Mısır

• Türkiye, statükocu rejimlerin değişimini ve demokratik seçimleri destekleyen bir çizgi izledi.
• Seçimle gelen Muhammed Mursi 3 Temmuz 2013'te Sisi önderliğindeki darbeyle devrildi.
• Türkiye'nin sert tepkisi Kahire ile ilişkileri uzun yıllar kesintiye uğrattı.

Rasyonel aktör modeli

Devleti tek bir akıllı birim sayıp ulusal çıkarı fayda-maliyet hesabıyla gözeten realist kökenli çerçeve.

Bürokratik siyaset modeli

Dış politikayı kurumların rekabeti ve pazarlıklarının ürünü olarak açıklayan Allison'ın yaklaşımı.

Koşulluluk ilkesi

AB'nin üyelik sürecini siyasi kriterlere uyum şartına bağlaması; ordunun sivil denetimi buna örnektir.

İmtiyazlı ortaklık

Karar mekanizmasının dışında, güvenlik ve gümrükte bütünleşmeyi öngören, tam üyeliğe alternatif model.

Durgunluk dönemi

2005-2013 arası AB ilişkilerinde yeni başlıkların açılamadığı tıkanma evresi.

Pozitif Gündem

2012'de başlatılan, müzakere tıkanıklığını teknik işbirliğiyle aşmayı amaçlayan AB girişimi.

Zorlayıcı bölgesel güç

1990'larda güvenlik tehditlerine sert güçle karşılık veren Türk dış politikası davranışı.

2,5 savaş stratejisi

Yunanistan, Suriye ve PKK'ya karşı eşzamanlı mücadele kapasitesi öngören Elekdağ doktrini.

Adana Mutabakatı

1998'de Suriye'nin PKK'ya destekten vazgeçmesini sağlayan düzenleme.

Annan Planı

2004'te oylanan, tek egemenlikli iki toplumlu Birleşik Kıbrıs önerisi.

Eksen kayması

Türkiye'nin Batı'dan uzaklaşıp Doğu'ya yöneldiği iddiası.

AB-Türkiye Mutabakatı (2016)

Düzensiz göçü durdurmaya yönelik, vize diyaloğu hızlandırmayı da içeren anlaşma.

• Rasyonel aktör (tek sesli devlet) ile bürokratik siyaset (kurumlar arası pazarlık) modelleri sık karıştırılır.
• Annan Planı'nda evet diyen Kıbrıslı Türkler izole kaldı, hayır diyen Rumlar AB üyesi oldu.
• 2016 mutabakatında vize diyaloğu askıya alınmaz, hızlandırılır; tamamlanmış dosya göç mutabakatıdır.
• Çok taraflı diplomasi Soğuk Savaş sonrası sorunlar arasında sayılmaz; etnik çatışmalar sayılır.
• Tarihlere dikkat: Mursi 2013, Annan oylaması 2004, Adana 1998, tezkere 2003, ŞİÖ diyalog ortaklığı 2012.