AUZEF Türk Dış Siyaseti Çıkmış Sorular

Ders, Türk dış politikasının kuramsal çerçevesini, Osmanlı'nın son dönemini, Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı diplomasisini, Lozan ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını, II. Dünya Savaşı'nı ve Soğuk Savaş'taki Türkiye'yi (NATO, Kıbrıs, Ortadoğu) ele alır.

Dış politika kuramı ve karar alma

• Ulusal hedefleri nihai olarak siyasal elit belirler.
• Hükümetsel/bürokratik modelde karar, farklı birimlerin çıkar mücadelesinin sonucudur.
• Demokratik süreçler devre dışı kalırsa karar liderin kişilik yapısına bağlı hale gelir.
• Kapalı imaj profilinde karar alıcı gerçekliği kendi psikolojik çevresi üzerinden algılar.
• Tüccar devlet nitelemesi, ekonominin ön planda olduğu 2002-2015 dönemi için kullanılır.
• Ekonomik özerkliğin terk edilmesiyle küresel sermayenin dış politikadaki etkisi artmıştır.

Osmanlı'nın son dönemi ve Almanya yakınlaşması

• II. Abdülhamid Ortadoğu'da halifeliğe dayanan Pan-İslamizmi esas almıştır.
• Küçük Kaynarca ile Kırım kaybedilmiştir.
• 93 Harbi'nde Rus ordusu Yeşilköy'e kadar ilerlemiştir.
• Almanya'yı Osmanlı'ya çeken unsurlar konum, halifelik ve savaşı yaymak isteğiydi; Osmanlı'nın askeri gücü bunlardan değildi.
• Weltpolitik, II. Wilhelm'in dünya politikasıdır.
• I. Balkan Savaşı 1913 Londra Antlaşması ile bitmiştir.

Birinci Dünya Savaşı

• Bulgaristan itilaf değil, İttifak (Merkez) devletleri safında savaşmıştır.
• Alsace-Lorraine sorunu ekonomik değil, toprak ve siyasi bir anlaşmazlıktır.
• 1908'de Bosna-Hersek'in katılmasına ilk tepkiyi Sırbistan göstermiştir.
• Almanya 11 Kasım 1918'de Rethondes ateşkesini imzalamıştır.
• Weimar Cumhuriyeti'nin ilk başkanı Friedrich Ebert'tir.

Mütareke, Sevr ve Ankara Hükümeti

• Sevr'de Ermenistan'ın bağımsızlığı tanınmış, kapitülasyonlar kaldırılmamış, sürdürülmüştür.
• Sevr'in gerekçesi hanedan ve halifeliğin korunmasıydı; antlaşma uygulanamamış, Lozan'la geçersiz kalmıştır.
• Ankara Hükümeti'nin temel amacı Misak-ı Millî'yi kabul ettirmekti.
• Gerçekçi revizyonizm, fetih değil savunulabilir sınırları hedefler.
• Gümrü Antlaşması, Ankara Hükümeti'nin imzaladığı ilk resmî antlaşmadır.
• Sovyet Rusya yardımıyla İngiltere'nin Boğazlar üzerinde söz sahibi olmasını engellemek istemiştir.
• Kuvayi Milliye önderleri hakkındaki ölüm cezası 17 Mart 1920'de verilmiştir.

Lozan ve Cumhuriyet'in barış diplomasisi

• Lozan görüşmeleri Kasım 1922-Temmuz 1923 arasında sürmüş, heyet başkanı İsmet İnönü olmuştur.
• TBMM'nin saltanatı kaldırması, Vahdettin'in konferansa çağrılmasına karşı atılan adımdır.
• Kapitülasyonlar görüşülmeyecek, gündeme gelirse müzakere bırakılacaktı.
• Boğazlar konusunda Türkiye'yi Çiçerin desteklemiştir.
• Türkiye 18 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti'ne girmiş, Balkan Antantı 9 Şubat 1934'te imzalanmıştır.
• Montrö (1936) ile Boğazlar üzerindeki egemenlik hakları geri alınmıştır.
• Hatay sorunu Fransa-Türkiye arasında yürümüş, Türkiye plebisit önermiş ve barışçıl çözmüştür.
• Türkiye revizyonist değil, statükocu bir devlettir.

İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş'a geçiş

• Newfoundland 1941'de ABD-İngiltere, Tahran 1943'te Roosevelt-Churchill-Stalin buluşmasıdır.
• Almanlar Stalingrad'ı 1942'de kuşatmaya başlamıştır.
• Türkiye savaşa en son katılan devlettir; İtalya Mihver'den ayrılıp Almanya'ya savaş açmıştır.
• Türkiye Mart 1945-Nisan 1946 arasında Sovyet notalarına yalnız direnmiştir.
• Missouri Zırhlısı, SSCB'nin Boğazlar talebini engellemek için gelmiştir.
• İtalya BM'nin kurucu üyesi değildir; Türkiye NATO'nun kurucu 12 ülkesi arasında yoktur, 1952'de girmiştir.

Soğuk Savaş'ta Türkiye ve bölgesel paktlar

• 1954 Askeri Tesisler Anlaşması'yla 92 ABD tesisi kurulmuştur.
• Jüpiter füzeleri SSCB'nin tehdit algısını artırmış; ABD bunları Küba Krizi (1962) pazarlığında koz yapmıştır.
• U-2 olayı Türkiye'nin olası çatışma sahası olabileceğini göstermiştir.
• 1957 Suriye Buhranı, SSCB ile gerginliği savaş eşiğine getirmiştir.
• Balkan Paktı Sovyet tehdidine karşıdır; üyeleri Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya'dır.
• Bağdat Paktı'na ilk katılanlar Irak, Pakistan, İngiltere'dir.
• Süveyş'te Türkiye İngiltere'yi desteklemiş, onu Bağdat Paktı'ndan çıkarmamıştır.
• Türkiye Bağlantısızlar hareketinde yer almamıştır.

Kıbrıs ve yumuşama dönemi

• Kıbrıs 1954'te Yunanistan'ın gündeme getirmesiyle ilk kez tartışılmıştır.
• Enosis'e karşı Türk tarafı taksimi savunmuştur.
• 1963'te ABD Başkanı Johnson, 1964 Johnson Mektubu döneminde başbakan İsmet İnönü'ydü.
• Yumuşamanın asıl etkeni nükleer 'dehşet dengesi'dir.
• 1973 Arap-İsrail savaşı ve Arap petrol ambargosu petrol krizini başlatmıştır.
• Türkiye Arap yanlısı çizgiyi 1967 Arap-İsrail Savaşı'ndan sonra benimsemeye başlamıştır.
• Nihat Erim 12 Mart sonrası başbakan olmuş, 1980'de suikastla öldürülmüştür.

Tüccar devlet

Ekonomik çıkar ve ticareti ön plana alan devlet anlayışıdır.

Pan-İslamizm

Halifeliğe dayanarak İslam birliğini hedefleyen Abdülhamid politikasıdır.

Weltpolitik

II. Wilhelm Almanyası'nın dünya politikasıdır.

Kapitülasyon

Yabancı devletlere tanınan ayrıcalıklardır; Lozan'da pazarlık dışıydı.

Misak-ı Millî

Savunulabilir sınırları esas alan Ankara Hükümeti'nin ulusal hedefidir.

Gerçekçi revizyonizm

Fetih değil, savunulabilir sınırların güvencesini amaçlayan yaklaşımdır.

Montrö Sözleşmesi

1936'da Boğazlar üzerindeki Türk denetim yetkisini sağlayan belgedir.

Balkan Antantı

1934'te revizyonist devletlere karşı kurulan ittifaktır.

Balkan Paktı

Sovyet tehdidine karşı Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya'nın oluşturduğu paktır.

Enosis

Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması tezidir; karşısında taksim vardır.

Dehşet dengesi

Nükleer silahların yarattığı karşılıklı yok etme korkusudur; yumuşamanın temelidir.

Plebisit

Halk oylamasıdır; Türkiye Hatay için önermiştir.

• Balkan Antantı (revizyonistlere karşı, 1934) ile Balkan Paktı (Sovyetlere karşı) karıştırılmamalı.
• Sevr'de kapitülasyonlar sürerken Lozan'da bunlar pazarlık dışıydı.
• Soru kökündeki 'değildir/yer almaz' ifadesine dikkat edilmeli; Türkiye NATO kurucusu ve Bağlantısız değildir.
• Rethondes ateşkes, Versailles barış antlaşmasıdır; Londra 1913 ise I. Balkan Savaşı'nı bitirmiştir.
• Kıbrıs'ta enosis Yunan, taksim Türk tezidir.