AUZEF Türk Grafik Tasarım Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Türk grafik tasarımının kökenlerini eski Türk sembollerinden başlayarak Osmanlı'daki tuğra, matbaa ve basın yenilikleriyle, Cumhuriyet dönemi eğitim ve tasarımcılarıyla ve günümüzün hareketli grafik ile dijital alanlarına kadar izler.

Eski Türk sembolleri ve sanatı

• Kün-Ay, bütün Türk topluluklarında görülen ve beylik uğuru sayılan semboldür.
• Ay yıldız; göksel tanrıların işareti, devlet başkanlarının ve önemli kişilerin alametidir. Mezar taşı, para, halı ve kilimde görülür.
• Bayraktaki ay yıldız biçimi ilk kez Ak Hunların parasında görülmüştür.
• Çift başlı kartal Türklerin kurduğu medeniyetlerde yer almış, Selçuklu coğrafyasındaki kurum logolarında yaşar.
• Tamga, her ailenin kullandığı, boyları belirten ve aidiyeti vurgulayan işarettir.
• Bozkır sanatı Baykal çevresi, Altay, Sayan ve Tanrı Dağları çevresinde doğmuştur.

Osmanlı'da tuğra, hat ve süsleme

• Tuğra, padişahın hat sanatıyla tasarlanmış imzası olup devleti temsil eder; bugünkü amblem ve logotype karşılığıdır.
• Tuğrada padişah adı, babasının adı, şah ve han unvanları ile elmuzaffer daima duası yer alır; yazım Arapça söylenişe göredir.
• Tezhip, Arapça kökten gelir ve altınla süslemek anlamındadır.
• Minyatürde perspektif ve gölge yoktur; derinlik duygusu bulunmaz.
• Şehnâme padişah dönemini anlatan manzum tarihtir; yazarına şehnâmeci denir.
• Hat ve kaligrafi, Arap ve Latin harflerini estetik amaçla bir araya getiren istif çalışmasıdır.

Matbaa ve Müteferrika

• Gutenberg hareketli metal harflerle baskıyı mekanikleştirmiş, hızlandırmış ve ucuzlatmıştır.
• 1567'de Osmanlı topraklarında matbaa kuran Ermeni usta Sivaslı Apkar'dır.
• İbrahim Müteferrika Macaristan kökenlidir; matbaasında 70 yılda 24 eser basılmıştır.
• Kitaplardan önce harita basılmış, ilk eser 1729'da Vankulu Lügati olmuştur.
• Grammaire Turque Latin harfleriyle basılmış, Tarih-i Hind-i Garbi ise resimli eserdir.
• Kâğıt Yalova'daki fabrikadan sağlanmış, Müteferrika dini kitap basmamıştır. 1732 tarihli eseri Füyuzat-ı Mıknatıssiye'dir.

Basın ve Harf Devrimi

• Takvim-i Vekayi, II. Mahmut'un adını verdiği ilk resmî Türkçe gazetedir (1831).
• Diyojen, Teodor Kasap'ın çıkardığı ilk bağımsız mizah gazetesidir.
• Harf Devrimi sonrası Latin alfabesi kullanılmaya başlanmış, halkı eğitmek için Millet Mektepleri açılmıştır.

Türkiye'de grafik tasarım eğitimi

• Grafik eğitimi 1933'te Güzel Sanatlar Akademisi'nde Mithat Özer öncülüğünde başlamıştır; ilk müdür ressam Namık İsmail'dir.
• Devlet Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu 1957'de açılmış, Alman modeli örnek alınmıştır; bugünkü adı Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi'dir.
• Eğitim programı için 1956'da Almanya'dan öğretim elemanı davet edilmiştir.

Tasarımcılar ve akımlar

• İhap Hulusi Görey ve Kenan Temizan Almanya'da eğitim almış, Kuzey Avrupa üslubunu benimsemiştir. Görey'in afişlerinde Art Deco izi vardır.
• Emin Barın Cumhuriyet'in 50. yıl anıtını ve Anıtkabir Barış Kulesi yazılarını tasarlamıştır.
• Yurdaer Altıntaş kalın konturlu, stilize ve simgesel anlatımıyla tanınır; Ziraat Bankası logosu Ayhan Akalp'indir.
• Arts and Crafts kitap süslemeye önem vermiş, Kübizm perspektifi reddetmiş, Fruchtermann'ın kartlarında Art Nouveau görülür.
• Sadık Karamustafa'nın işlerinde Fovizm izi yoktur ve Sümerbank ile Milli Piyango afişlerini tasarlamamıştır.

Kurum kimliği, afiş ve dijital alanlar

• Desteklenmiş kimlikte her hizmetin ayrı kurumsal kimliği vardır; marka kimliğinde ise her ürünün ayrı markası öne çıkar.
• Afiş geçici duyuru ve kampanya aracıdır; kurum kimliğini temsil eden logo ve amblemdir.
• Hareketli grafikte metin, grafik, ses, animasyon ve video kullanılır; hikâye anlatmak onun temel amacı değildir.
• Web tasarımı ticaret, dijital sanat ve iki boyutlu iletişimi etkilemiş, mimariyi en az etkilemiştir.
• Sanal ve artırılmış gerçekliği kapsayan kavram metaverse'tür.

Tipografi

Harf biçimi, aralık, ölçü ve sayfa yerleşimini düzenleyerek yazıyı okunaklı ve güzel kılan sanat ve tekniktir.

Kültür

Bir toplumun maddi ve manevi değerlerini, inançlarını, sanatını ve geleneklerini kapsayan en geniş kavramdır.

Sembol

Soyutlanmış anlam taşıyan, iletişimin temel yapı taşı olan ve geçmişe tanıklık eden öğedir.

Tuğra

Padişahın adını ve unvanlarını taşıyan, devleti temsil eden hat imzası ve armasıdır.

Kün-Ay

Tüm Türk topluluklarında görülen beylik uğuru sembolüdür.

Tamga

Aileyi ve boyu belirten, aidiyet bildiren işarettir.

Tezhip

Altınla süsleme sanatıdır.

Şehnâme

Padişahın dönemini anlatan manzum, çoğunlukla minyatürlü tarih eseridir.

Vurgu

Önemli ögenin boyut, renk veya biçim farkıyla öne çıkarılmasıdır.

Motion graphics

Grafik ögelere hareket kazandıran, hikâye anlatmayı temel amaç edinmeyen tasarım alanıdır.

Metaverse

Sanal ve artırılmış gerçekliği birleştiren kalıcı üç boyutlu dijital evrendir.

• Kün-Ay beylik uğuru, ay yıldız ise göksel tanrıların işareti olarak ayrılmalıdır.
• Müteferrika sorularında ilk eser Vankulu Lügati, kitaptan önce basılan ise haritadır.
• Amblem ve logotype Osmanlı'da tuğranın karşılığıdır; afiş kurum kimliğini temsil etmez.
• Tasarımcı sorularında Görey için Art Deco, Fruchtermann için Art Nouveau, Karamustafa için Fovizm yokluğu ayrımı yapılmalıdır.