AUZEF Türkiye Beşeri Coğrafyası Çıkmış Sorular

Türkiye Beşeri Coğrafyası dersi; nüfusun miktarı, dağılışı ve yapısını, göçü, yerleşmeyi ve ekonomik faaliyetleri doğal ve beşeri etkenlerle birlikte ele alır. Türkiye'nin konumu, tarım alanları ve nüfus politikaları da dersin ana eksenleridir.

Fiziki ve beşeri coğrafya, konum

• Fiziki coğrafya doğal kökenli unsurları (iklim, yer şekilleri, sular, toprak), beşeri coğrafya insan kaynaklı unsurları (nüfus, yerleşme, sanayi, ulaşım) inceler.
• Konum, enlem-boylama göre astronomik, denizlere, ticaret yollarına ve güç merkezlerine göre özel konum olarak belirlenir.
• Deniz bağlantısı (ada, yarımada, kıyısız ülke olma) coğrafi konumu belirleyen temel olgudur.
• Türkiye'de tropikal iklim görülmez; Akdeniz, Karadeniz, karasal ve geçiş iklimleri vardır.
• Çeşitli iklim tipleri tarım ürünü çeşitliliğinin başlıca nedenidir.
• Endemik bitki zenginliğinde yer şekli çeşitliliği ve geçmişteki iklim değişimleri etkili olmuştur.

Yer şekilleri, sular ve topraklar

• Topografyada en belirgin unsur yüksekliktir; tarımı, yerleşmeyi ve ulaşımı etkiler.
• Ege grabenleri: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes; Göksu bunlardan değildir, Akdeniz'e dökülür.
• Filyos Karadeniz'e, Meriç ve Gediz Ege'ye, Gönen ve Biga Marmara'ya ulaşır; Aras Hazar Denizi'ne gider.
• Göller Yöresi: Eğirdir, Burdur, Acıgöl, Beyşehir; Manyas buraya girmez.
• Alüvyal topraklar I. sınıf tarım arazisidir; lateritik topraklar tropikal olup Türkiye'de yaygın değildir.
• Geniş tarım alanları düz, sade yüzeylerde bulunur (Çukurova, Konya, Harran).

Nüfusun dağılışı ve yoğunluğu

• Sanayi, ticaret, ulaşım ve ekonomi beşeri etkendir; iklim, su kaynakları ve yer şekilleri doğal etkendir.
• Kıyılarda ılıman iklim ve çeşitli faaliyetler nüfusu toplar; iç ve doğu kesimler seyrektir.
• Aritmetik yoğunluk nüfusun yüzölçümüne bölünmesiyle bulunur; en yüksek değer İstanbul'dadır.
• Kırsal nüfusu tarım alanları, mera ve su gibi doğal koşullar belirler; ticaret olanakları kentsel dağılımı etkiler.
• Kentsel nüfus 1985 sayımında kırsal nüfusu geçmiştir.

Demografik geçiş ve nüfus politikaları

• Birinci evrede doğum ve ölüm yüksektir; ikinci evrede ölümler düşer, doğumlar yüksek kalır ve artış en hızlı olur.
• Üçüncü evrede doğum ve ölüm azalır; Türkiye bu evrededir. Gelişmiş ülkelerde ikisi de en alt düzeydedir.
• 1927-1965 arasında nüfus artırıcı politika izlenmiş, 1965 Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile bırakılmıştır.
• Sonra 'nüfus planlaması' yerine 'aile planlaması' ifadesi geldi; 2014'ten itibaren doğum yeniden teşvik edilmektedir.
• Bu dönüşün gerekçesi doğurganlığın yenileme düzeyinin (2,1) altına inmesi ve yaşlanma riskidir.
• Cumhuriyet döneminde artış hızı en yüksek 1960'ta görülmüş; İkinci Dünya Savaşı artış hızını yavaşlatmıştır.

Nüfus yapısı ve projeksiyonlar

• Yaş yapısı, iş gücü ve eğitim planlaması için temel veridir; TÜİK iş gücünde 15 yaş ve üstünü esas alır.
• 2020'de ortanca yaş 32,7'dir.
• Projeksiyonlar gelecekteki nüfus eğilimini öngörüp politika üretmek için hazırlanır; üreticisi TÜİK'tir.
• Beklenti: yaşlı nüfus payı artacak, nüfus 2060-2080 arasında yaklaşık 107 milyonda dengelenip azalacaktır.
• Tabanı geniş, kenarları içe çökmüş piramit yüksek doğum ve yüksek ölümü gösterir.
• 1927-2000 sayımları de fakto yöntemle yapılmış; sayımlar demografinin konusudur.

Göç

• İtme faktörleri kıtlık, kuraklık, işsizlik, afet; çekme faktörleri iş, eğitim ve gelişmiş sanayidir.
• Göç yaklaşımları: itici-çekici güçler, fayda-maliyet ve seçkinlik.
• Kırdan kente göç nedenleri eğitim, sağlık, teknoloji eksikliği ve güvenlik sorunlarıdır; çarpık kentleşme sonuçtur.
• 1950'lerde tarımda makineleşme kırsalda işsizlik doğurdu; İstanbul'a sanayi yatırımları nedeniyle yoğun göç oldu.
• 1961 iş gücü anlaşmasıyla Almanya'ya sanayi için işçi gitti; Bulgaristan'dan göç etnik ve siyasi baskıdandı.
• Tarih öncesi göçleri doğa koşulları belirlerdi; 2019-2020'de İstanbul net göçte negatife geçmiştir.

Yerleşme ve ekonomik faaliyetler

• Kırsal konut malzemesini en çok bitki örtüsü belirler: Karadeniz'de ahşap, İç Anadolu'da kerpiç.
• İç Anadolu'da toplu yerleşmeyi su kaynakları belirler; yayla mevsimlik, hayvan otlatma amaçlı yerleşmedir.
• Çağdaş dünyada yaşamın odağı şehirlerdir.
• Birincil faaliyetlerin istihdam payı sanayileşmeyle belirgin düştü.
• Dördüncül faaliyet bilgi üretimi ve analizidir; beşincil (kuiner) faaliyet karar verme ve yönetimdir.
• Türkiye gelir düzeyine göre orta (üst-orta) gelirli grupta yer alır.

Göç

İnsanların kalıcı ya da geçici olarak bir yerleşim yerinden başkasına yerleşmek üzere yer değiştirmesi.

İtme faktörü

Kişiyi bulunduğu yerden ayrılmaya zorlayan olumsuz koşul, örneğin kıtlık veya işsizlik.

Çekme faktörü

Gidilen yeri cazip kılan olanak, örneğin iş ve eğitim imkânı.

Endemik bitki

Yalnızca belirli bir yörede yetişen bitki topluluğu.

Demografik geçiş

Doğum ve ölüm oranlarının yüksekten düşüğe doğru değiştiği evreler dizisi.

Nüfus projeksiyonu

Doğum, ölüm ve göç verileriyle gelecekteki nüfus büyüklüğü ve yapısının tahmini.

Aritmetik nüfus yoğunluğu

Toplam nüfusun yüzölçümüne bölünmesiyle bulunan değer.

Ortanca yaş

Nüfus yaşa göre sıralandığında ortadaki kişinin yaşı.

De fakto sayım

Kişilerin sayım anında bulundukları yerde sayılması.

Graben

Ege'de Gediz, Menderes gibi verimli havzaları oluşturan çöküntü alanı.

Yayla

Yaz aylarında hayvan otlatmak için kullanılan geçici kırsal yerleşme.

Kuaterner ve kuiner faaliyet

Kuaterner bilgi üretimi ve analizi; kuiner karar verme ve yönetim bilgi akışıdır.

• Doğal etken (iklim, su, yer şekli, toprak) ile beşeri etken (sanayi, ticaret, ulaşım, nüfus) ayrımına dikkat edilmeli.
• Olumsuz şıkta çarpık kentleşme göçün nedeni değil sonucudur; gelişmiş sanayi ise itme değil çekme faktörüdür.
• Demografik geçişte ikinci evre ölümün düşüp doğumun yüksek kaldığı, üçüncü evre ikisinin de azaldığı evredir.
• 1927-1965 nüfus artırıcı, 1965 sonrası azaltıcı, 2014 sonrası yeniden teşvik edici politika sırası karıştırılmamalı.
• Göksu Akdeniz'e, Fırat Basra Körfezi'ne, Aras Hazar'a gider; Ege havzası sorularında bunlar yanlış şıktır.