AUZEF Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'nın son döneminden (Meşrutiyet düzenlemeleri, Birinci Dünya Savaşı, Mondros) Millî Mücadele'ye, Lozan'a ve 1923-1938 Cumhuriyet dönemi politikalarına uzanan süreci ele alır. Anayasal gelişmeler, ekonomik bağımlılık, savaş kararları ve barış antlaşmaları öne çıkar.

Anayasal gelişmeler ve kuvvetler ayrılığı

• 1868'de yürütme ile yargının ayrılmaya başlaması kuvvetler ayrılığına doğru ilk somut adımdır; idari yargıyı Şûra-yı Devlet üstlenmiştir.
• Adli yargı tarafında Divan-ı Ahkam-ı Adliye görev almıştır.
• 1876 Kanun-ı Esasisi'nde her elli bin erkek nüfusa bir mebus düşmüş, seçme ve seçilme hakkı erkeklere tanınmıştır.
• 21 Ağustos 1909 değişiklikleri padişah yetkilerini daraltmış, Meclis-i Mebusan'ı en etkili kurum yapmıştır.
• Hükümet padişaha değil meclise karşı sorumlu kılınmış, böylece Hâkimiyet-i Milliye ilkesi güçlenmiştir.

Osmanlı'nın ekonomik durumu ve kapitülasyonlar

• Dış borçları ödeyemeyen devlet, 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye İdaresi'nin kurulmasını kabul etmiştir.
• Bu düzenleme ekonomik bağımsızlığın kaybını âdeta resmîleştirmiştir.
• 8 Eylül 1914'te kapitülasyonlar tek taraflı kaldırılmış, İtilaf devletleri ve müttefik Almanya karşı çıkmıştır.
• Almanya'nın itirazı, pazardaki ayrıcalıklarını yitirmek istememesinden kaynaklanmıştır.

Savaş öncesi ve Birinci Dünya Savaşı

• 14 Şubat 1914 notasıyla Ege adalarının çoğu Yunanistan'a, bazıları İtalya'ya bırakılmış; Osmanlı 15 Şubat 1914'te protesto notası vermiştir.
• Donanma ve ordu yetersiz olduğundan Osmanlı bu konuda savaşa girmemiş, diplomatik yolu seçmiştir.
• İngiltere ve Fransa'ya silah, denizaltı siparişi ve imtiyaz önerileri, yalnız kalmamak ve ittifak güvencesi bulmak içindi; tarafsızlık amaçlanmamıştır.
• 29 Ekim 1914 Karadeniz baskınıyla savaşa girilirken sadrazam Said Halim Paşa'dır.
• Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu 27 Mayıs 1915'te çıkarılmış, 1 Haziran 1915'te yürürlüğe girmiştir.
• 19 Temmuz 1912'de V. Mehmed Reşad, subayları siyasetten uzak durmaya çağırmıştır.

Mondros ve savaş sonrası antlaşmalar

• Mondros ordunun terhisi, işgal hakkı ve haberleşmeye el konulması gibi ağır hükümler içerir; milletin haklarını güvence altına almamıştır.
• 24. madde, altı doğu ilinde (Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Bitlis, Sivas) karışıklıkta işgal hakkı vermiştir; Trabzon bunlardan değildir.
• Almanya Versay, Avusturya St. Germain, Macaristan Trianon, Bulgaristan Neuilly ile barış yapmıştır.
• Osmanlı ile imzalanan antlaşma Sevr'dir; Lozan ise Sevr'i geçersiz kılmıştır.

Millî Mücadele'nin başlangıcı

• 22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi mücadelenin gerekçe ve yöntemini ortaya koymuştur.
• Genelge önder kadronun ortak imzasıyla yayımlanmış, Kâzım Karabekir telgrafla uygun bulmuştur.
• Kazım Karabekir, Mustafa Kemal'in tutuklanması istendiğinde 'Kolordum ve ben emrinizdeyiz' diyerek bağlılığını bildirmiştir.
• Cumhuriyetin oldubittiyle ilanı, önder kadronun siyasi yapılanmada görüş birliği içinde olmamasıyla açıklanır.

Mudanya ve Lozan

• 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkesi sonrası 17 sınıf terhis edilmiştir.
• Terhis nedeni, savaştan yıpranan ülkede tarımsal üretim için genç iş gücü ihtiyacıdır.
• Lozan heyetine verilen talimata göre kapitülasyonlar ve Doğu Anadolu'da Ermeni Yurdu talebi görüşülürse müzakere kesilecekti.
• Musul meselesi Türkiye-İngiltere sorunudur; Fransa ile Hatay, borçlar, eğitim kurumları ve demiryolu imtiyazları görüşülmüştür.

Cumhuriyet dönemi sosyal ve ekonomik yapı

• 1927 sayımında ekili arazinin yüzde 89,5'i tahıla, yalnız yüzde 6,6'sı sınai bitkiye ayrılmıştı; tarım henüz sanayiye hammadde odaklı değildi.
• 1923-1938 politikaları devletçilik, karma ekonomi, planlı sanayileşme ve teşvik üzerine kuruludur.
• Milli Korunma Kanunu 1940'ta, II. Dünya Savaşı koşullarında çıkmıştır; bu dönemin dışındadır.
• Kadın giyimi için doğrudan yasal düzenleme yapılmamış, dönüşüm teşvikle yürütülmüştür.

Hâkimiyet-i Milliye

Egemenliğin millete ve onu temsil eden meclise ait olması ilkesidir.

Kanun-ı Esasi

Osmanlı'nın anayasasıdır; 1876'da yürürlüğe girmiş, 1909'da değiştirilmiştir.

Meclis-i Mebusan

Halkın seçtiği temsilcilerden oluşan Osmanlı meclisidir.

Şûra-yı Devlet

İdari yargıyı üstlenen Danıştay benzeri kurumdur.

Divan-ı Ahkam-ı Adliye

Adli yargıyı üstlenen Yargıtay benzeri kurumdur.

Muharrem Kararnamesi

1881'de Düyun-ı Umumiye İdaresi'ni kuran, ekonomik bağımsızlığı zedeleyen düzenlemedir.

Kapitülasyonlar

Yabancılara tanınan ekonomik ve adli ayrıcalıklardır.

Tehcir (Sevk ve İskân) Kanunu

Güvenlik için bazı tebaanın devlet içinde başka yerlere yerleştirilmesini düzenleyen 1915 kanunudur.

Mondros Mütarekesi

Osmanlı'yı savunmasız bırakıp işgalin yolunu açan ateşkestir.

Amasya Genelgesi

22 Haziran 1919'da yayımlanan, Millî Mücadele'nin gerekçe ve yöntemini belirleyen metindir.

BESVED

Altı doğu ilinin (Bitlis, Erzurum, Sivas, Van, Elazığ/Harput, Diyarbakır) kısaltmasıdır.

Devletçilik

Cumhuriyet'in ilk yıllarında ekonomide devletin etkin rol almasını ifade eder.

• Sevr Osmanlı ile, Lozan ise Kurtuluş Savaşı sonunda yapılmıştır; karıştırılmamalıdır.
• Musul İngiltere ile, Hatay Fransa ile yaşanan sorundur.
• Şûra-yı Devlet idari, Divan-ı Ahkam-ı Adliye adli yargıyı temsil eder.
• Milli Korunma Kanunu 1923-1938 dışındadır, 1940'tadır.
• Olumsuz sorularda (söylenemez, yer almaz, hatalıdır) şıkları dikkatle ele: Mondros ve tarımla ilgili sorular bu türdendir.