AUZEF Uygarlık Tarihi Çıkmış Sorular

Uygarlık Tarihi dersi; uygarlık kavramının anlamını, Braudel ve Toynbee gibi tarihçilerin kuramlarını, Eski Çağ'dan Modern Çağ'a uzanan Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Yunan, Roma, Orta Çağ Avrupası ve Batı'nın yükselişi sürecini ele alır.

Uygarlık kavramı ve tarih yazımı

• Uygarlık sözcüğü şehir ve yurttaş anlamına gelen Latince köklere dayanır; anlamı zaman içinde değişmiştir.
• Fransız düşüncesi evrensel uygarlığı, Alman düşüncesi ise ulusa özgü kültürü merkeze almıştır.
• Almanya'da modernleşmenin geç yaşanması kavrama felsefi ve kültürel içerik kazandırmıştır.
• İktidarlar meşruiyet kaynağı oluşturmak için tarih yazımına müdahale etmiştir.
• Ulus devletlerin doğuşu uygarlığın çoğul kullanılmasını gerektirmiştir.

Fernand Braudel

• Annales Okulu'nun önde gelen ismidir; tarihi coğrafya, ekonomi, sosyoloji, antropolojiyle birlikte ele alır.
• Tarihi üç zaman katmanında inceler: kısa zaman, konjonktürel zaman, uzun süre.
• Kısa zaman olayların hızlı anlatımıdır; uzun süre yüzyıllara yayılan kalıcı yapıları anlatır.
• Uygarlığı mekân, toplum, ekonomi ve ortak zihniyet olarak görür; toplumsal sınıfa indirgemez.
• Çöküş savlarına karşı çıkıp sürekliliği vurgular; geçmiş bugünü etkilemeyi sürdürür.

Arnold Toynbee

• On iki ciltlik A Study of History'nin yazarı olan İngiliz tarihçidir.
• Uygarlıklar meydan okuma ve karşılık verme ilişkisiyle doğar; Sümer, kurak iklime ve düzensiz taşkınlara verilen karşılıktır.
• Temel aktörler yaratıcı azınlık, egemen azınlık, iç proletarya ve dış proletaryadır.
• Doğuş biçimine göre akraba, akraba olmayan, ilişkisiz ve uydu uygarlıklar ayrılır.
• Çöküşün temel nedeni yönetici azınlığın yaratıcılığını yitirip durağanlaşmasıdır.

İlk uygarlıklar: Neolitik, Sümer ve Mısır

• Neolitik dönemde avcı-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılığa, yerleşik yaşama geçilmiştir.
• Tahıl fazlası yönetici, rahip, zanaatkâr gibi üretim dışı meslek gruplarını doğurmuştur.
• Sümerlerde din bürokrasiyi ve üretimi biçimlendirmiş, miras olarak yazı (çivi) bırakılmıştır.
• Mısır Nil'e dayalı tarım toplumudur; firavun merkeziyetçi tanrı-kral konumundadır.
• Hiksoslar II. Ara Dönem'de Mısır'ı ele geçirmiş; II. Ramses dönemi refahın zirvesidir.

Anadolu ve Hititler

• Anadolu ulaşım yollarının kavşağında ve birçok uygarlığa komşu olduğu için merkezî konumdadır.
• Fiziki yapısı engebeli, tarım alanları sınırlıdır; şehirler ticaret ve yönetim merkezidir.
• Hititler çok dilli, çok kültürlü, çok dinli bir kara imparatorluğudur.
• Hafif savaş arabalarını stratejik güce çevirmiş, ticaret yollarını denetlemiş, ekonomide tarıma dayanmıştır.
• Hitit ve Mezopotamya ögeleri Yunan sanatına geçerek kültürel etkileşimi göstermiştir.

Yunan ve Roma

• Yunan dünyası bağımsız polislerden oluşur; dağlık yapı Yunanları denize ve koloniciliğe yöneltmiştir.
• İskender'in seferleri polis düzenini aşan siyasi birlik ve Helenizm'i yaratmıştır.
• XIX. yüzyıl Batı düşüncesi modern uygarlığın kökenini Yunan deneyiminde aramıştır.
• Roma sırasıyla monarşi, cumhuriyet ve imparatorluk dönemlerinden geçmiştir.
• Romanın en kalıcı mirası hukuk ve siyasi kurumlardır.
• Çöküşte Doğu bölgeleriyle bağın kopması ve barbar akınları öne çıkar.

Orta Çağ Avrupası

• Feodal ekonomi toprağa dayalı, kapalı ve geçimliktir; üretim pazar için yapılmaz.
• Senyörler, vassaller, din adamları ve serfler toplumun unsurlarıdır; serfler yöneten sınıf değildir.
• Batı Roma'dan sonra hiyerarşik düzeni Katolik Kilisesi sürdürmüştür.
• Siyasi parçalanmaya rağmen Haçlı Seferleri dinî ve kültürel ortaklığı gösterir.

Modern uygarlığın doğuşu

• İstanbul'un fethinden sonra İspanya ve Portekiz yeni yollar aramış; Kolomb Amerika'ya, Vasco da Gama 1497'de Hindistan'a ulaşmıştır.
• Keşiflerin nedenleri ticaret yolları, din yayma ve değerli maden arayışıdır.
• Zenginleşen burjuva sınıfı kapitalizmi, ulus devleti ve modern uygarlığı biçimlendirmiştir.
• Sömürgecilik ve dünya pazarı Endüstri Devrimi'ni hızlandırmış; devrim İngiltere'de başlamıştır.
• Aydınlanma Orta Çağ düşüncesini, ruhban sınıfını ve aristokrasiyi eleştirmiştir.
• Batı dışı toplumlarda yeni aidiyet ve kimlik talepleri yükselmiştir.

Uzun süre

Braudel'in yüzyıllara yayılan, yavaş değişen yapıları anlatan zaman ölçeği.

Konjonktürel zaman

Braudel'in döngülerle ilgili orta uzunluktaki zaman katmanı.

Meydan okuma-karşılık

Toynbee'ye göre uygarlığı doğuran zorluk ve ona verilen başarılı yanıt.

Mimesis

Toynbee'de öykünme yoluyla toplumsal duygu ve düşüncelerin edinilmesi.

Yaratıcı azınlık

Toynbee'de uygarlığı ileri taşıyan ve kitlelerin öykündüğü öncü kesim.

Feodalizm

Hizmet karşılığı toprak verilmesine ve kademeli bağlılığa dayanan Orta Çağ düzeni.

Polis

Antik Yunan'da bağımsız şehir devleti.

Helenizm

İskender sonrası Yunan ve Doğu kültürünün sentezi olan evrensel uygarlık.

Ziggurat

Sümer şehirlerinde tanrının evi sayılan tapınak.

Burjuvazi

Ticaret ve denizaşırı genişlemeyle güçlenen, modern uygarlığı biçimlendiren sınıf.

Neolitik

Tarım ve yerleşik hayata geçilen dönem.

• Mimesis Toynbee'ye aittir; Braudel'in kavramları uzun süre, yapı, konjonktürel ve kısa zamandır.
• Burjuvazi Toynbee'nin ana aktörlerinden değildir; onun aktörleri azınlıklar ve proletaryadır.
• Hititler kara uygarlığıdır, denizci değildir; Yunan ise Anadolu kökenli değildir.
• Protestanlık, Haçlı Seferleri ve Rönesans Sanayi Devrimi'nden öncedir; işçi sınıfı sonradan doğmuştur.
• Sümerde belirleyici unsur dindir; Mezopotamya'da kurulmuş olması dinî kanıt sayılmaz.