AUZEF Yeniçağ Felsefesi Çıkmış Sorular

Yeniçağ felsefesi, bilginin kaynağını akılda arayan rasyonalistler (Descartes, Spinoza, Leibniz) ile deneyimde arayan empiristler (Locke, Berkeley, Hume) arasındaki tartışmayı ve Kant'ın bu iki yaklaşımı eleştirel bir sentezle aşma girişimini anlatır.

Descartes ve yöntem arayışı

• Descartes felsefeyi matematik gibi kesin bir bilim yapmak istemiş, yalnızca açık ve seçik kavranan bilgiyi doğru saymıştır.
• Yöntemin araçları sezgi ve tümdengelimdir.
• Metodik şüphede kuşkulu her şey geçici olarak bir yana bırakılır; amaç kuşkuculuk değil, sağlam başlangıç bulmaktır.
• Kuşku duyan öznenin varlığı kesindir: Düşünüyorum, o hâlde varım (Cogito ergo sum).
• Dış dünyanın ve açık seçik idelerin doğruluğunu aldatmayan Tanrı güvence altına alır.
• Metot Üzerine Konuşma Descartes'a aittir.

Spinoza

• Deus sive Natura: Tanrı doğayla özdeştir; bu görüş panteizmdir ve tek sonsuz töz vardır.
• Bütün varlıklar bu tözün kipleridir.
• İnsan Tanrı'nın niteliklerinden yalnızca düşünce ve yer kaplamayı bilir; fikirler düşünceye, cisimler yer kaplamaya bağlıdır.
• Bedendeki her olaya zihinde bir fikir karşılık gelir; bu görüşe paralelizm denir.
• Ethica geometrik yöntemle yazılmıştır; amaç akılla tutkulardan kurtulup en yüksek mutluluğa ulaşmaktır.
• Her varlık kendini sürdürmeye çabalar (conatus); Spinoza 1656'da Yahudi cemaatinden aforoz edilmiştir.

Leibniz

• Evrenin yapı taşları monadlardır: bölünemez, penceresiz, basit ve maddi olmayan tözler.
• Monadlar birbirini etkilemez; uyumlarını Tanrı'nın önceden kurduğu uyum sağlar.
• Akıl doğruları çelişmezlik ilkesine, olgu doğruları yeter sebep ilkesine dayanır.
• Tözün özü edilgen uzam değil etkin güçtür.
• Hayvan monadlarının algıları bulanık ve bilinçsizdir; bilinçli algıya apersepsiyon denir.
• Zihin doğuştan ilke ve ideleri gizil olarak taşır; eseri Monadoloji'dir.

Bacon ve Hobbes

• Bacon skolastik soyutlamalara karşı gözlem ve deneye dayanan tümevarımı savunmuştur.
• Hobbes'a göre doğa durumu herkesin herkese savaşıdır.
• İnsanlar sözleşmeyle haklarını mutlak egemene devreder; bu görüş Leviathan adlı eserdedir.

İngiliz empirizmi: Locke, Berkeley, Hume

• Locke'a göre zihin doğuşta boş levhadır; bilgi duyum ve zihnin kendi işleyişini gözlemesinden, yani deneyimden gelir.
• Locke'a göre insanı hayvandan ayıran, genel kavram kurmayı sağlayan soyutlama yetisidir.
• Locke'un devredilemez hakları yaşam, özgürlük ve mülkiyettir; eseri İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme'dir.
• Berkeley birincil-ikincil nitelik ayrımını kaldırmış, maddenin bağımsız varlığını reddetmiştir: esse est percipi.
• Nesnelerin sürekliliğini her şeyi algılayan Tanrı sağlar.
• Hume'a göre zihin içerikleri izlenimler ve idelerdir; nedensellik deneyim ve alışkanlığa dayanan psikolojik bir beklentidir.

Kant: eleştirel felsefe

• Kant eleştirel felsefenin kurucusudur; rasyonalizm ile empirizmi sentezlemeye çalışmış, ilk dönemde Leibniz-Wolff geleneğine bağlı kalmıştır.
• Hume onu dogmatik uykusundan uyandırmıştır.
• Bilgimiz nesnelere değil, nesneler bilgimize göre biçimlenir; buna Kopernik devrimi benzetmesi yapılır.
• Analitik yargılar bilgiyi genişletmez; sentetik yargılar yeni bilgi katar.
• Transendental estetik uzay ve zamanı inceler; uzay dış duyunun formudur ve uzay bilgisini geometri verir.
• Transendental mantık analitik ve diyalektik olarak ikiye ayrılır; diyalektik aklın deneyimi aşmasından doğan yanılsamaları ele alır.
• Diyalektiğin üç ideası ruh, evren ve Tanrı'dır; Kant rasyonel psikolojiyi eleştirir.

Kant: ahlak ve estetik

• Ahlak yasası eğilimlerden bağımsız olarak insanın akıllı varlık oluşuna dayanır; eylem ödevden yapıldığında ahlaki değer taşır.
• Kategorik buyruk herkes için geçerli, zorunlu ve deneyden bağımsızdır; kişiden kişiye değişmek koşullu buyruğun özelliğidir.
• Üç soru: Neyi bilebilirim, ne yapmalıyım, ne umabilirim.
• Ahlak Pratik Aklın Eleştirisi'nde, güzellik ve beğeni yargısı Yargı Gücünün Eleştirisi'nde ele alınır.
• Kant'a göre mantık Aristoteles'ten beri tamamlanmış bir bilim gibi kalmıştır.

Metodik şüphe

Kesin bir başlangıç bulmak için kuşkulu her şeyin geçici olarak askıya alınması.

Cogito

Düşünüyorum, o hâlde varım; Descartes'ın sarsılmaz ilk bilgisi.

Panteizm

Tanrı'yı doğayla özdeş ve her şeyin içinde sayan görüş; Spinoza'da görülür.

Paralelizm

Beden ve zihin tek tözün iki yönüdür; bedendeki olaya zihinde fikir karşılık gelir.

Monad

Leibniz'de bölünemeyen, penceresiz, maddi olmayan basit töz.

Önceden kurulmuş uyum

Monadlar arasındaki düzenin Tanrı tarafından yaratılışta kurulması.

Yeter sebep ilkesi

Her şeyin yeterli bir sebebi olması gerektiğini söyleyen, olgu doğrularını açıklayan ilke.

Tabula rasa

Locke'a göre zihnin doğuştan boş levha olması.

Esse est percipi

Berkeley'e göre var olmak algılanmaktır.

Transendental estetik

Duyarlığın a priori formları olan uzay ve zamanın incelenmesi.

Kategorik buyruk

Kant'ta koşulsuz, evrensel ve zorunlu ahlak ilkesi.

Transendental diyalektik

Aklın deneyimi aşarak düştüğü yanılsamaların incelendiği yanılsama mantığı.

• Rasyonalistler Descartes, Spinoza ve Leibniz; empiristler Locke, Berkeley ve Hume'dur. Bacon deneyci-tümevarımcı yöntemin öncüsüdür.
• Spinoza'da düşünce ve yer kaplama ayrı tözler değil, tek tözün iki niteliğidir; fikirler düşünceye, cisimler yer kaplamaya bağlıdır.
• Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev Rousseau'nundur; Spinoza'ya ait olmayan eser sorularında bu seçenek aranır.
• Kant'ta estetik güzellik felsefesi değil duyusal algıdır; güzellik Yargı Gücünün Eleştirisi'ndedir. Üç eleştiri ayrı alanlara bakar: bilgi, ahlak, estetik.
• Eser-yazar eşleştirmesi sık sorulur: Metot Üzerine Konuşma Descartes, Leviathan Hobbes, Monadoloji Leibniz, Anlama Yetisi Üzerine Deneme Locke.