AUZEF Yer Sistemleri Çıkmış Sorular

Yer Sistemleri dersi, Dünya'yı birbiriyle etkileşen küreler, iç ve dış kuvvetler, atmosfer, su, canlı yaşamı, iklim ve jeolojik zaman çerçevesinde bütüncül bir sistem olarak ele alır. İnsan etkisi ve tektonik süreçler de konunun önemli parçalarıdır.

Yer sistemi ve küreler

• Dört temel küre taş küre, su küre, hava küre ve canlılar küresidir; bütününe geosfer denir.
• Buz kütleleri kriosfer adıyla anılır; insanın yaşadığı ortam ise beşinci küre sayılan antroposferdir.
• Yer sistem bilimi 1980'lerde NASA bünyesinde bağımsız bir bilim dalı olmuştur.
• Yaygın döngüler karbon, azot, oksijen ve sudur; bakır ve demir döngüsü bu grupta sayılmaz.
• Yer sistemi diyagramındaki etkileşimler taş, canlı, hava ve su arasındadır; ateş yer almaz.

Atmosfer ve iklim

• Atmosferi Dünya çevresinde tutan kuvvet yerçekimidir.
• Troposfer en alt katmandır; hava olayları ve su buharı burada toplanır, her 200 m yükselişte yaklaşık 1°C soğur.
• Ozon tabakası stratosferdedir; en dış katman ekzosferdir.
• Gelen güneş radyasyonunun yaklaşık yüzde 51'i yeryüzünce soğurulur.
• Sera gazları yerden yayılan kızılötesi ışınları tutar; gazlar olmasa yeryüzü çok daha soğuk olurdu.
• İklim, atmosfer olaylarının uzun yıllık ortalama durumudur; ay tutulmaları iklim değişikliği nedeni sayılmaz.

İç ve dış kuvvetler, levhalar

• İç kuvvetler enerjisini yerin içinden alır: orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem, faylanma, kıvrılma.
• Çözülme ve ayrışma atmosfer kaynaklı dış kuvvet sürecidir.
• Okyanusal kabuk kıtasal kabuğun altına daldığında dalma-batma zonu oluşur; Japonya bu kuşaktadır.
• İzlanda açılma kuşağındadır ve yılda yaklaşık 5 cm genişler; Orta Atlantik Sırtı da açılma zonu olayıdır.
• San Andreas ve Kuzey Anadolu fayları yırtılma (yanal atımlı) fayıdır.
• Afrika ve Avrasya levhaları yaklaştığından Akdeniz daralmaktadır; Yeni Zelanda'daki Alp Fayı 2016 depremiyle bilinir.

Kayaçlar ve kabuk

• Kayaç döngüsü magmanın soğumasıyla oluşan mağmatitlerle başlar.
• Davis'in kaya döngüsüne aşınım döngüsü de denir.
• Traverten ve jips kimyasal tortul kayaçlara örnektir.
• Litosfer yaklaşık 70-80 km kalınlıktadır; altındaki akışkan kesim astenosfer, yani bazaltik kabuktur.
• Kalın tortulların biriktiği derin çukurlara jeosenklinal denir.
• Glossopteris bitkisi kıtaların bir zamanlar birleşik olduğunu kanıtlar.

Su, okyanuslar ve yaşam

• Su döngüsü buharlaşma, yoğunlaşma, yağış ve yer altına sızmayı (filtrasyon) içerir; fotosentez içermez.
• Beş okyanus Büyük, Atlas, Hint, Güney ve Kuzey okyanuslarıdır; Doğu Okyanusu yoktur.
• Tek devletin denetimindeki denizlere iç deniz denir.
• Besin zincirinde üreticiler en alttadır; her basamakta enerji yaklaşık onda birine düşer, zehirli madde birikimi ise artar.
• Biyotik etkenler canlılardır; kayalar abiyotiktir.
• Biyoçeşitlilik tüm canlı türlerinin ve yaşam biçimlerinin çeşitliliğidir.

Jeolojik zaman ve insan etkisi

• Arkeen'de fotosentetik bakteriler okyanuslarda oksijen birikimini başlatmıştır.
• Kuaterner öncesi son buzul çağı Paleozoik içindeki Permiyen'dedir; son buzullaşma Dördüncü Zamandadır.
• Kıtaların ayrılması ve Alp orojenezi İkinci Zamanda başlamıştır.
• Holosen yaklaşık 11.000 yıl önce başlayıp 1750'lere kadar sürmüştür; Küçük Buzul Çağı'nda sıcaklık 1-3°C düşmüştür.
• Antroposen Sanayi Devrimi ile başlatılan, Dördüncü Zamanın son devresidir.
• Devrim sırası: Bilişsel, Tarım, Bilimsel, Sanayi; Endüstri Devrimi 1763'teki buhar makinesiyle anılır.
• Pinatubo'nun 1991 patlaması atmosferde geçici soğumaya yol açmıştır.

Morfoklimatik bölgeler

• Çöl iklimi: yağış 200 mm altı, günlük sıcaklık farkı 30-50°C, bitki örtüsü kaktüs.
• Yarı kurak bölge: yağış 250-500 mm, çöllerle ılıman alanlar arasında geçiş kuşağıdır.
• Serengeti otlakları savan bölgesindedir.
• Grönland glasiyal bölgeye girer.
• Orta kuşak karalarının batı kıyıları bol yağış alır, en kurak yerler arasında sayılmaz.

Geosfer

Yerkürenin tüm katmanlarını kapsayan bütün.

Kriosfer

Yeryüzündeki buz kütlelerinden oluşan buz küre.

Antroposfer

İnsanın yaşadığı, insan küre olarak adlandırılan beşinci küre.

Antroposen

İnsan etkinliklerinin Dünya'yı jeolojik ölçekte değiştirdiği, Sanayi Devrimi'yle başlatılan dönem.

Troposfer

Hava olaylarının görüldüğü, atmosferin en alt katmanı.

Ekzosfer

Uzaya geçişin olduğu, gazların çok seyrek bulunduğu en dış atmosfer katmanı.

Mağmatit

Magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşan, kayaç döngüsünü başlatan kayaçlar.

Jeosenklinal

Kalın tortulların biriktiği, sonradan kıvrımlı dağlara dönüşen derin çukur.

Filtrasyon

Suyun kayaların çatlaklarından yer altına sızması.

Ekosistem

Canlı ve cansız bileşenlerin birbirini etkilediği, çoğunlukla güneş enerjisine bağlı sistem.

Biyoçeşitlilik

Yeryüzündeki tüm canlı yaşam biçimlerinin çeşitliliği.

Yırtılma fayı

Plakaların birbirine göre yanal kaydığı fay türü.

• İç kuvvetler (deprem, volkanizma, faylanma, kıvrılma) ile dış kuvvetler (çözülme, aşınma) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Su döngüsü sorularında fotosentez, döngü dışı seçenek olarak çıkar; filtrasyon ise döngünün parçasıdır.
• Bakır ve demir döngüsü yaygın döngülerden değildir; karbon, azot, oksijen ve su döngüleri esastır.
• Yıllık hareket, yörünge ve yörünge düzlemi sıralaması ile devrimlerin kronolojik sırası sık sorulur.
• Doğu Okyanusu, ateş, kasırga ve ay tutulması gibi seçenekler çeldiricidir.