Anadolu AÖF İslâm Ahlâk Esasları Çıkmış Sorular

Ders, ahlakın tanımını, ahlak bilimlerini, İslam ahlakının kaynaklarını ve teorilerini, erdem-rezilet öğretisini ile aile, toplum, iş hayatı ve çevre ahlakını ele alır. Ahlaki sorumluluğun temeli olarak irade hürriyeti ve karakter eğitimi öne çıkar.

Ahlakın tanımı ve ilgili disiplinler

• Ahlak, kişinin yaşamında belirleyici olan ya da toplumca benimsenen davranış düzenidir; kökü huy, mizaç, karakter anlamındaki huluk sözcüğüne dayanır.
• Ahlak felsefesi kavramların anlamını ve yargıların temelini araştırır; ahlak psikolojisi niyet, vicdan, irade gibi iç dünyayı inceler.
• Ahlak teorisi, iyi-kötü yargılarına tutarlı ve sistemli bir dayanak sağlayan düşünce bütünüdür.
• Ahlak ilmi, ilke ve kuralları düzenli sunarak yeni kuşaklara aktarımı kolaylaştırır; inceleme konusu insan fiilleridir.
• Ahlaki görecelik, evrensel doğru olmadığını ve iyi-kötünün kültüre göre değiştiğini savunur.

İrade, sorumluluk ve ahlak eğitimi

• Kişi ancak özgür iradesiyle seçtiği davranışlardan sorumludur; irade hürriyeti erdemden söz etmenin ön koşuludur.
• Gazali, insanın hayır ile şer arasında tercih yapmaya mecbur olduğunu söyler.
• Maturidî anlayışta fiil yaratılış bakımından Allah'a, kazanılış bakımından insana aittir.
• Ahlaklılığın ölçüsü, iyiliğin kalıcı bir karakter hâline gelmesidir; eğitimin hedefi de davranışı meleke yapmaktır.
• Gazali ve İbn Miskeveyh'e göre huy eğitim, alışkanlık ve nefisle mücadeleyle sonradan güzelleştirilebilir.

İslam ahlakının kaynakları ve teorileri

• Temel kaynaklar akıl ve nakildir; akıl nakli anlamayı ve ahlakı ilim hâline getirmeyi sağlar.
• Gazali şeriatı güneşe, aklı göze benzetir; ikisi birbirine muhtaçtır.
• Kuralcı teori hadisçi, müfessir, fakih ve kelamcıların eserlerinde görülür; emir, yasak ve önerme diliyle yazılır.
• Karakterci teori ahlakı insanda yerleşmiş yeti sayar; Fârâbî, İbn Miskeveyh ve mutasavvıfların eserleri bu dildedir.
• Tasavvufa göre kötü huyların kaynağı nefistir; İbn Arabi'nin el-Futuhat el-Mekkiyye'si ve Abdullah b. Mübarek'in zühd eseri tasavvufi eserlerdendir.
• Mutezile'de en ağırlıklı ahlaki ilke adalettir.

Erdemler ve reziletler

• Dört temel erdem hikmet, şecaat (cesaret), iffet ve adalettir; hikmet akıl, cesaret öfke, iffet arzu gücüne karşılık gelir.
• Adalet üç gücün dengesinden doğar ve erdemlerin en kusursuzu sayılır; İbn Rüşd diğer erdemlerin toplumda gerçekleşmesini adalete bağlar.
• Rezilet, erdemin eksik (tefrit) ya da fazla (ifrat) olarak orta yoldan sapmasıdır; el-ahlaku'z-zemime buna denk düşer.
• Hikmetin eksikliği ahmaklık, aşırılığı kurnazlıktır; cesaretin aşırı ucu saldırganlıktır; cömertliğin uçları israf ve cimriliktir.
• Tembellik, hüzün ve kıskançlık arzu gücüne ait hastalıklar arasında sayılır.

Aile ahlakı

• Neseb, meşru evliliğe dayanan soy bağıdır; nesebin korunması dinin temel amaçlarındandır.
• Aile sevgi, saygı, sadakat, sorumluluk bilinci ve samimiyete dayanır; servet bu değerlerden değildir.
• Çocuğun kişiliğini en çok aile şekillendirir; güzel terbiye babanın evladına en değerli armağanıdır.
• Dinin yasakladığı konuda ana babaya itaat çocuğun sorumlulukları arasında yer almaz.
• Sıla-i rahim, akrabalık bağını ziyaret ve yardımla güçlü tutmaktır.

Toplumsal ahlak

• Toplumsal ahlak komşuluk, yardımlaşma, nezaket ve başkalarının haklarına saygıyı düzenler.
• Doğruluk, yardımlaşma, büyüğe saygı, küçüğe sevgi ve iyiliği emredip kötülükten sakındırma ilkelerdendir.
• Başkasına elinden ve dilinden zarar vermemek, iyi geçinmenin şartıdır.
• Hüsn-ü zan, insanların niyet ve davranışlarını iyiye yormaktır; suizan ve tecessüs yasaktır.
• Sadaka-i cariye, kişi öldükten sonra da süren toplum yararlı hayırdır.
• Hz. Lokman oğluna namaz, iyiliği emretme, sabır ve kibirden sakınmayı öğütlemiştir.

İş ve ekonomi ahlakı

• İş ahlakının ilkeleri adalet, iyi niyet, ihsan, müsamaha ve çalışkanlıktır; mal biriktirmemek erdem sayılmaz.
• Ticarette iki ana çerçeve helal kazanç ve haramdan sakınmaktır.
• Nisa 58 ayeti, işleri ehline vermeyi, yani liyakat ilkesini vurgular.
• Nahl 90 ayeti cimrilik ile savurganlık arasında mutedil düzeyi destekler.
• Ahilik Teşkilatı 13. yüzyılda Ahi Evran tarafından kurulmuş, dürüst ticareti ve işçi-işveren adaletini dinî ilkelere bağlamıştır.
• İbn Miskeveyh'e göre sevgi, adaleti, güveni ve yardımlaşmayı doğurur.

Çevre ahlakı

• Emanet ilkesine göre mülk Allah'ındır, insan doğayı geçici kullanır ve gelecek nesillere bozmadan devreder.
• Yararlılık kuramı doğayı insana sağladığı fayda nedeniyle korur; Bilgelik Kuramı her varlığın ilahi bir hikmetle yaratıldığını savunur.
• Sorumluluk kuramı canlı-cansız varlıklara hak ve ödev çerçevesinde yaklaşır.
• Doğa tahribinin ruhsal kaynağı kibirdir; insan kendini doğanın sahibi sanır.
• Çevre krizinin kaynağı, bilim ve teknolojinin ahlaki denetimden uzak kullanılmasıdır.

Ahlak

Kişinin ya da toplumun benimsediği davranış düzeni; huy ve karakter anlamına gelir.

İrade hürriyeti

İnsanın neyi yapacağını ve hangi seçeneği seçeceğini kendisinin belirleyebilmesi.

Fazilet

Davranışlarda aşırılıktan kaçınıp orta yolu tutmak; övülen ahlak.

Rezilet

Erdemin eksik ya da fazla olmasından doğan kınanan huy.

Adalet

Akıl, öfke ve arzu güçlerinin dengesinden doğan, erdemlerin en kusursuzu.

Hikmet

Düşünme ve bilgi edinme gücüne bağlı erdem; zekâ, kolay öğrenme, doğru anlama içerir.

Şecaat

Öfke gücünün dengelenmesiyle ortaya çıkan cesaret erdemi.

İffet

Arzu gücünün dengelenmesiyle oluşan ölçülülük erdemi.

İhlas

Davranışı yalnızca Allah rızası için, çıkar ve gösterişten arındırarak yapmak.

Makasıdu'ş-şeria

Dinin korumayı hedeflediği din, can, akıl, nesil ve mal gibi temel amaçlar.

Neseb

Sahih evlilik üzerinden anne babaya kan yoluyla bağlanan soy bağı.

Hasen

Hem ahlaken iyi hem estetik olarak güzel olanı anlatan çift anlamlı sözcük.

• Ahlak felsefesi kavram ve temelleri, ahlak psikolojisi iç dünyayı, sosyoloji toplumsal boyutu inceler; karıştırılmamalı.
• Kuralcı teori (fakih, kelamcı, hadisçi) ile karakterci teori (Fârâbî, İbn Miskeveyh, mutasavvıflar) ayrımına dikkat edilmeli.
• Dört temel erdem hikmet, şecaat, iffet ve adalettir; tevekkül, ihlas, zekâ, müsamaha ve merhamet bu dörtlüde yer almaz.
• Soruda hangi gücün (akıl, öfke, arzu) sorulduğuna bakılmalı: hikmet-akıl, cesaret-öfke, iffet-arzu.
• Çevre kuramlarında emanet, yararlılık, bilgelik ve sorumluluk ayrımı ayetin vurgusuna göre yapılmalı.