Anadolu AÖF Orta Asya Türk Tarihi Çıkmış Sorular

Orta Asya Türk Tarihi dersi; Hunlardan Göktürklere, Uygurlardan Karluk ve Kırgızlara, Avrupa'daki Türk devletlerinden Moğol ve İlhanlı yönetimlerine uzanan siyasi, kültürel ve dinî gelişmeleri anlatır.

Hunlar ve erken dönem topluluklar

• Attila döneminde Avrupa Hun Devleti en parlak çağına ulaştı; Romalılar ona Tanrının Kırbacı lakabını verdi.
• MÖ 58'de Tanhu Ho-han-yeh'in Çin himayesini kabul etmesi, kardeşi Çiçi'nin karşı çıkmasıyla Hun devletini Doğu ve Batı diye ikiye böldü.
• Tabgaç hükümdarı Tao Kuzey Çin'i egemenliğine aldı; 446'da Budizm'i yasaklayıp tapınakları yıktırdı.
• Sabarlar 6. yüzyıl başında Doğu Avrupa'ya kaydı; Balak Han döneminde Anadolu içlerine kadar akın yaptılar.

Göktürkler ve devlet yapısı

• Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan, Bumin Kağan'ın kurduğu I. Göktürk Devleti'dir.
• Orhun Abideleri, İlteriş Kağan'ın kurduğu II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde dikilmiştir.
• Devletin en yüksek danışma ve karar meclisi Toy (Kurultay, Kengeş) idi.
• Kağanın erkek çocuklarına Tegin denirdi; şehzadeler çoğunlukla şad gibi unvanlarla yönetime hazırlanırdı.
• Turkhia sözü ilk kez 580'li yıllarda Bizans kaynaklarında görülür.

Uygurlar, Kırgızlar ve Karluklar

• Uygurlar yerleşik hayata geçip şehir, tapınak ve saray yaptı; en kalıcı eserlerini mimari ve şehircilikte verdi.
• Üçüncü Uygur kağanı Bögü, 762'de Soğdlu Mani rahipleriyle tanışıp Maniciliği devlet dini yaptı.
• Kırgızlar 840'ta Uygur Kağanlığı'nı yıktı; 920'de Kitan baskısıyla Ötüken'den çıkıp Yenisey yurtlarına döndü.
• 751 Talas Savaşı'nda Karluklar Araplar'ın yanına geçti; Çin'in Batı Türkistan siyaseti çöktü, Uygurlar rahatça güçlendi.
• Karluklar Müslümanlığa geçen ilk Türk topluluğudur; Karahanlıların temeli onlara dayanır.

Avrupa ve Karadeniz çevresindeki Türkler

• Kubrat'ın ölümünden sonra Hazar baskısıyla Bulgarlar ikiye ayrıldı; Asparuh 681'de Tuna Bulgar Devleti'ni kurdu.
• İtil Bulgar hükümdarı Almış Han İslamiyet'i kabul edip halifeden din bilgini istedi; heyette İbn Fadlan vardı.
• İbn Fadlan halifenin mektubunu okudu ve gözlemlerini Seyahatname'sinde anlattı.
• Hazar Devleti iç isyanlar, Kiev Rus saldırıları ve Türk boylarının batıya göçüyle 10. yüzyıl sonunda yıkıldı.
• Sir Derya çevresindeki Oğuz şehirleri arasında Cend, Suğnak, Karacuk ve Karnak sayılır.

Cengiz Han ve Moğol İmparatorluğu

• 1218'de Otrar'da Cengiz Han'ın ticaret kervanı öldürüldü; bu olay Harezmşahlar'a karşı savaşa yol açtı.
• Cengiz Han mirası hayattayken paylaştırdı: Cuci av, Çağatay yasalar, Ögedey idari işler, Tuluy askeri işler.
• Ögedey'in ölümünden sonra naib Töregene Hatun, vasiyeti geçersiz kıldırıp 1246'da oğlu Güyük'ü han yaptı.
• Tuluy'un oğlu Möngke göçebe geleneklere bağlı, sert ve tüm dinlere hoşgörülü bir hükümdardı.

Moğol sonrası devletler

• Batu Han'ın kurduğu Altın Orda Devleti sonradan Müslüman olup Kıpçaklaştı.
• Altın Orda, Rusların birleşip güneye inmesini uzun süre engelledi.
• İlhanlı hükümdarı Geyhâtû israfla hazineyi boşalttı; kâğıt para (çav) denemesi başarısız oldu ve emirler isyan etti.
• İlhanlıları İslâmî ve İranî temellere oturtan hükümdar Gazan Han'dır.

Toy

Boy beyleri, hatun ve ileri gelenlerin katıldığı, önemli kararların alındığı devlet meclisi; Kurultay ve Kengeş de denir.

Tegin

Kağanın erkek çocuklarına, yani şehzadelere verilen unvan.

Tanhu

Hun hükümdarının unvanı.

Flagellum Dei

Tanrının Kırbacı; Avrupalıların Attila'ya verdiği lakap.

Turkhia

Türklerin yurdunu anlatan, Bizans kaynaklarında görülen ilk Türkiye benzeri ifade.

Maniheizm

Soğdlu rahiplerden öğrenilip Bögü Kağan döneminde Uygurlarda devlet dini olan inanç.

Orhun Abideleri

Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen, Türk adının geçtiği yazıtlar.

Çav

Geyhâtû döneminde denenen ve başarısız olan kâğıt para uygulaması.

Naib

Tahtın boş kaldığı dönemde yönetimi yürüten vekil; Töregene Hatun bu görevi üstlendi.

Talas Savaşı

751'de Araplar ile Çin arasında yapılan, Çin'in Batı Türkistan'daki etkisini bitiren savaş.

• Türk adını devlet adı yapan I. Göktürkler, Orhun Abideleri'ni diktiren II. Göktürklerdir; bu ikisi karıştırılmamalı.
• Cengiz Han'ın oğullarının görevleri sık sorulur: Tuluy askeri işler, Ögedey idari işler, Çağatay yasalar, Cuci av.
• Talas'ta Karluklar Müslümanlığı benimseyen ilk Türk boyu olarak öne çıkar; Uygurlar ise bu savaştan dolaylı yarar sağlamıştır.
• Selçuklu 1040'ta kurulmuştur; Hazar'ın yıkılışına neden olamaz. Niş gibi Türk bölgesi dışındaki yerler şık olarak gelir.
• Geyhâtû ile Gazan Han karıştırılmamalı: İslâmî ve İranî temelleri Gazan kurdu.