Anadolu AÖF Tarih Metodu Çıkmış Sorular

Tarih Metodu dersi; tarih araştırmasında kaynakların türlerini, bulunmasını, eleştirisini (dış ve iç tenkit), yazma eserlerin değerlendirilmesini, tarihe yardımcı bilim dallarını ve tarih yazıcılığının gelişimini ele alır.

Kaynak türleri

• Sikkeler somut ve birincil kaynaktır; ancak hükümdarın propaganda amacı taşıdığı için tam tarafsız sayılmaz.
• Mısır'daki özel ve resmî hukuk yaşamı bilgisi papirüs belgelere, yani papirolojik kaynaklara dayanır.
• Kütübü'l-Ensab, soy ve akrabalık kayıtları tuttuğu için şecere başlığında toplanır.
• Mehmed Neşrî'nin Kitâb-ı Cihânnümâ'sı ikinci elden kaynak türü içinde ele alınır.
• Seyahatname yazarları arasında İbn Batuta, İbn Fadlan, Marco Polo ve Evliya Çelebi bulunur; Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin eseri sefaretnamedir.

Literatür taraması ve başvuru eserleri

• Konuda önceden yapılmış kitap, makale ve tezleri bulmak için ilk olarak bibliyografyalara başvurulur.
• Theodore Besterman'ın eseri bibliyografyaların bibliyografyası niteliğindedir.
• İbnu'n-Nedîm'in El-Fihrist'i, Kâtip Çelebi'nin Keşfü'z-Zünun'u ve Ömer Rıza Kehhâle'nin eserleri yazar ve eser adlarının tespitinde kullanılır.
• Hasan Anûşe bu başvuru eserlerini hazırlayanlar arasında değildir.

Yazma eserler ve metin eleştirisi

• Metin eleştirisinin hedefi, müellif nüshasına ya da ona en yakın kopyaya ulaşmaktır.
• Yazarın kendi eliyle yazdığı, müstensih eline geçmemiş nüshaya müellif hattı denir; en güvenilir nüshadır.
• Nüshadan alınan ad, tarih ve tabirler güvenilir eserlerle karşılaştırılarak asıl nüsha belirlenir.
• Dünyada en fazla İslâmî yazma İstanbul'dadır.

Belge eleştirisi

• Dış tenkit; kâğıt, mürekkep, mühür, tarih ve çıkış kurumu gibi fiziki yönlere bakarak sahteliği araştırır.
• İç tenkit; içeriğin doğruluğunu, yazarın tarafsızlığını ve bilginin diğer kaynaklarla örtüşmesini sorgular.
• Belgenin ne anlatmak istediğinin saptanması iç eleştiriye girer, dış eleştiri yöntemi değildir.
• Osmanlı'da Maliye Siyakat, Divan-ı Hümayun ve Hariciye Divani yazısını kullanırdı; Ta'lik ise kadı sicilleri, fetva ve Şeyhülislamlık belgelerinde görülür.

Tarihe yardımcı bilim dalları

• Coğrafya, olayların mekânını, iklimini ve uygarlıkların doğduğu bölgeleri açıklar.
• Etnografi, toplumların örf, adet ve kültürlerini inceler.
• Kronoloji, olayları zaman sırasına koyar.
• Diplomatika, belgelerin biçimini, antetini, mührünü ve filigranını inceler.
• Bilim Tarihi, fen bilimleri öğrencileri için en yararlı tarih dalıdır.

Tarih yazıcılığı

• Herodotos, gezip görerek ve insanları dinleyerek Helen-Pers Savaşları'nı Historiai'de anlattı; Tarihin Babası sayılır.
• İlk Romalı tarihçiler, Latince henüz yeterince gelişmediği için eserlerini Helence yazdı.
• İbn Haldun Mukaddime'de olayları neden-sonuç bağıyla açıkladığı için araştırıcı tarih yazıcılığına girer.
• Destan, sözlü kültürün en yaygın ürünüdür; doğaüstü varlıkları ve olağanüstü olayları çoğunlukla manzum anlatır.

Bibliyografya

Belirli bir konudaki yayınların künyelerini sıralı veren kaynakça türüdür.

Dış tenkit

Belgenin fiziki özelliklerine bakarak sahte olup olmadığını araştıran eleştiridir.

İç tenkit

Belgenin içeriğinin güvenilirliğini ve yazarın tutumunu sorgulayan eleştiridir.

Müellif hattı

Yazarın kendi eliyle yazdığı, en özgün ve güvenilir nüshadır.

Müstensih

Yazma eserleri çoğaltmak için kopyalayan kâtiptir.

Şecere

Soyağacı anlamına gelir; Kütübü'l-Ensab bu başlıkta toplanır.

Papirolojik kaynaklar

Papirüse yazılmış sözleşme, vergi kaydı ve mahkeme kararı gibi belgelerdir.

Diplomatika

Belgelerin biçimsel özelliklerini inceleyen yardımcı bilim dalıdır.

Kronoloji

Olayların zamanını belirleyip sıraya koyan bilim dalıdır.

Sefaretname

Elçilik görevi sırasında yazılan eserdir; seyahatnameden ayrıdır.

Destan

Olağanüstü olayları ve kahramanları anlatan manzum sözlü kültür ürünüdür.

• Dış tenkit fiziki yapıya, iç tenkit içeriğe bakar; karıştırılmamalıdır.
• Seyahatname ile sefaretname farklıdır; Yirmisekiz Mehmed Çelebi seyyah değil elçidir.
• Ta'lik yazısı Şeyhülislamlık, kadı sicili ve fetvalarla; Siyakat Maliye ile; Divani Divan-ı Hümayun ve Hariciye ile eşleştirilir.
• Sikke somut ve birincil kaynak olsa da propaganda yönü nedeniyle nesnel sayılmaz.
• Konu taramasında ilk adım bibliyografya, hedef nüsha ise müellif hattıdır.