AUZEF 17.-18. Yüzyıl Osmanlı Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, 17. ve 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Safevi, Habsburg, Venedik, Lehistan ve Rusya ile ilişkilerini, savaş ve antlaşmaları, iç siyasi istikrarsızlığı ve donanmadaki teknik değişimi ele alır.

Safevi ilişkileri ve Şah Abbas dönemi

• Şah Abbas, 16. yüzyıl sonunda Safevi devletini toparlayıp Azerbaycan ve Kafkasya'yı Osmanlılardan geri aldı.
• 1603'teki savaşın arkasında Osmanlı'nın batı cephesinde meşgul olması, iç karışıklıklar ve Kafkasya'daki zayıflık vardı.
• Osmanlı topraklarında taht mücadelesinden yararlanma, savaş nedenleri arasında sayılmaz.
• Anadolu'dan kaçan Celalilere İran'da gösterilen saygı, Osmanlı padişahının itibarını zedelemeyi hedefliyordu.
• 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'nda sınır, 1555 Amasya Antlaşması esas alınarak çizildi.
• Safevi düzenlemeleri arasında Farsçanın resmî dil yapılması yer almaz.

17. yüzyılda iç siyaset ve ıslahat yazını

• Sadrazamların kısa sürede değişmesi, siyasi istikrarsızlığın göstergesi olarak yorumlanır.
• 1648'de ulema, sipahi ve yeniçeriler birlikte hareket ederek I. İbrahim'i tahttan indirdi ve öldürdü.
• Siyasetname ve ıslahat risalelerinde ecnebi, eski kanun ve geleneğe göre ayrıcalıklı zümrenin dışında kalanları anlatır.
• Nasihatname yazarları hazine zayıflamasına karşı tedbir önerdi; ancak pahalı silahlardan vazgeçmeyi önermedi.

Girit seferi ve Köprülü dönemi

• 1645 Girit seferinin görünen bahanesi, Kızlarağası Sümbül Ağa'yı taşıyan geminin Malta korsanlarınca ele geçirilmesiydi.
• Fransız elçisi Jean de la Haye, 1658'de Köprülü Mehmed Paşa'nın emriyle oğluyla birlikte hapsedildi.
• Hapis gerekçesi, Fransız sefareti ile Venedikliler arasındaki şifreli mektupların yakalanmasıydı.

Lehistan ve Rusya ile ilişkiler

• 1672 Bucaş Antlaşması imzalandı, fakat Leh soylularının meclisinde karşı çıkıldığı için hükümsüz kaldı.
• 1681 Bahçesaray Antlaşması'nda Rus çarı, sadrazamla değil padişahla aynı düzeyde kabul edildi.
• Karlofça görüşmelerinde Rus heyeti barışa isteksizdi; çünkü istediği kazanımlara henüz ulaşmamıştı.
• Karlofça, alâ hâlihî (uti possidetis) ilkesine, yani herkesin elindekini koruması esasına dayandı.

Habsburg savaşları ve antlaşmalar

• 1664 Vasvar Barışı, Macar soylularının büyük tepkisini çekti; soylular barışı desteklemedi.
• 1687 asker isyanının nedenleri: komutanın başarısızlığı, kötü şartlar, Mohaç yenilgisi ve maaş gecikmeleri.
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 1683'te idam edilmişti; bu yüzden ona duyulan kızgınlık 1687 isyanının nedeni sayılamaz.
• 1689'da Fransa'nın Alman topraklarına saldırması Habsburgları zor durumda bıraktı; Osmanlı savaşı sürdürmeyi seçti.
• Elçi Zülfikar Efendi'nin 1688-1689'da Viyana'da Fransız temsilcilerle ayrıca görüştüğü bilgisi doğru değildir.
• İngiltere, 17. yüzyılın ikinci yarısında Orta Avrupa siyasetinde belirleyici bir aktör değildi.

Venedik cephesi

• 1684-1687'de Venedik, Mora ve Rumeli kıyılarında art arda zaferler kazandı.
• Bu başarıda Venedik güçlerinin yerel halkın desteğini kazanması etkili oldu.

Donanma: kadırga ve kalyon

• Kalyonlar iri ve derin su çeken gemilerdi; sığ kıyı ve limanlara kolay yanaşamazdı.
• Daha çok top taşıma özelliği kalyonlara aitti; kadırgaların üstünlüğü bu değildi.
• Garp Ocakları denizcileri, İngiliz ve Hollandalı denizcilerle yakın bağları sayesinde kalyonu erken kullandı.
• 1682'de kalyon yapımına yeniden girişildi; gemilerin Osmanlı tersanelerinde yapılması öngörüldü, Kuzey Afrika limanlarında değil.

Alâ hâlihî (uti possidetis)

Savaş sonunda tarafların elindeki yerleri koruması esasına dayanan barış ilkesi.

Ecnebi

Siyasetname ve ıslahat risalelerinde eski kanunlara göre ayrıcalıklı zümrenin dışında sayılan kişi.

Kalyon

Çok top taşıyan, iri ve derin su çeken, sığ kıyılara yanaşması zor yelkenli savaş gemisi.

Kadırga

Osmanlı denizcilerinin 17. yüzyıl sonlarına kadar esas savaş gemisi saydığı kürekli gemi tipi.

Garp Ocakları

Kuzey Afrika'daki denizci ocakları; kalyonu erken benimsedi.

Nasihatname / siyasetname

Devlet yönetimi sorunlarını ve çözüm önerilerini anlatan ıslahat yazını türü.

Kasr-ı Şirin Antlaşması

1639'da Osmanlı-Safevi sınırını Amasya Antlaşması'na göre çizen antlaşma.

Bucaş Antlaşması

1672'de Lehistan ile imzalanan, ancak Leh meclisinde reddedildiği için hükümsüz kalan antlaşma.

Vasvar Antlaşması

1664'te Habsburglarla yapılan, Macar soyluların tepkisini çeken barış.

Bahçesaray Antlaşması

1681'de Rusya ile yapılan, Rus çarını padişahla aynı düzeyde kabul eden antlaşma.

Celali

Anadolu'dan İran'a kaçan ve Şah Abbas'ın sarayında ağırlanan isyancı topluluklar.

• Olumsuz kökler (yanlıştır, sayılamaz, yer almaz) sık sorulur; her şıkkı tek tek doğrulayarak elemek gerekir.
• Bahçesaray'da çar, sadrazamla değil padişahla eşit tutulmuştur; bu ayrım sıkça karıştırılır.
• Kalyon ve kadırga özellikleri karıştırılmamalı: çok top ve derin su çekme kalyona aittir.
• Antlaşmaların dayanağı ve tepkileri (Kasr-ı Şirin-Amasya, Vasvar-Macar tepkisi, Bucaş-Leh meclisi) eşleştirilerek öğrenilmeli.
• Kara Mustafa Paşa 1683'te idam edildiği için 1687 olaylarının nedeni olamaz; tarih sırasına dikkat edilmeli.