AUZEF Çocuk Hakları ve Hukuku Çıkmış Sorular

Ders, çocuk hukukunun hukuk sistemi içindeki yerini, kişilik ve ehliyet kavramlarını, aile hukuku kurumlarını (nişan, evlenme, boşanma, soy bağı, evlat edinme, velayet, vesayet) ile çocuğun korunması ve çalışma hayatındaki düzenlemeleri ele alır.

Hukukun genel yapısı ve sosyal düzen kuralları

• Türk hukuku Kara Avrupası sistemindedir; bu sistem Roma hukukunun devamı sayılır ve Roma'nın anayasa-idare hukukuna etkisi de vardır.
• Sanayi devrimi iş, sorumluluk ve ticaret hukukunu değiştirmiştir; işçi hareketleri 1917'den sonra siyasal nitelik kazanmıştır.
• Din kuralları ilahi iradeye dayanır, sosyal düzen kuralları içinde en zor değişenlerdir.
• Ahlak kurallarının yaptırımı manevidir; kişisel ve toplumsal olmak üzere ikiye ayrılır.
• Örf ve âdet kuralları toplumsal düzeni sağlar ve toplumca uyulması zorunlu sayılır.
• Ceza hukuku kamu hukuku dalıdır; medeni hukuk özel hukuktur.

Çocuk hukuku, Anayasa ve ceza sorumluluğu

• Anayasa'nın 41. ve 61. maddeleri çocukların korunmasını ve devletin sorumluluğunu düzenler.
• BM sözleşmesine göre çocuk 18 yaşını doldurmamış kişidir; 17 yaşında onayla evlenen ergin sayılır.
• Cezai sorumluluk kişiseldir; anne baba çocuğun suçundan cezalandırılamaz.
• Kanunilik ilkesi suç ve cezaların kanunla belirlenmesini gerektirir; kusurlu sorumluluk bunun sonucu değildir.
• Kast için hukuka aykırılığı bilmek ve sonucu istemek birlikte aranır.
• Koruyucu tedbirler arasında bakım tedbiri (kurum veya koruyucu aile) ve danışmanlık tedbiri (rehberlik) vardır.

Kişilik, ehliyet ve ayırt etme gücü

• Hak ehliyeti hak sahibi olabilmeyi, fiil ehliyeti hukuki işlem yapabilmeyi anlatır; biri diğerini kendiliğinden getirmez.
• Fiil ehliyeti için erginlik, ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama gerekir.
• Ehliyet grupları: tam ehliyetli, sınırlı ehliyetli, sınırlı ehliyetsiz, tam ehliyetsiz.
• Ayırt etme gücü, davranışın sonuçlarını ve tehlikesini kavrayıp makul davranabilmektir; yaş küçüklüğü en temel doğal engeldir.
• Akıl zayıflığı akıl hastalığı değildir ve tek başına ayırt etme gücünü ortadan kaldırmaz; alkolik kişi de kesin olarak ayırt etme gücünden yoksun sayılmaz.
• Kısıtlama sebepleri arasında tecrübesizlik yoktur; miras sözleşmesi için 18 yaş, vasiyet için 15 yaş gerekir.

Nişan ve evlenme

• Nişan, evlenme sözü verilmesiyle kurulur; şekle bağlı değildir ve temsilciyle yapılamaz.
• Tam ehliyetsiz çocuk yasal temsilci izniyle de nişanlanamaz.
• Evlilik, evlenme iradesinin evlendirme memuru önünde açıklanmasıyla kurulur; yalnız imam nikâhı evlenmeyi yok hükmünde bırakır.
• Butlan veya iptal kararı geleceğe etkilidir; iyi niyetli eş ve çocuklar korunur.
• Bulaşıcı hastalık evlenmenin önünde süreli engeldir.
• Nişanlılık hısımlık doğurmaz; evlatlık ilişkisi, evli olma ve engel hısımlık nişanı geçersiz kılar.

Boşanma ve nafaka

• Zina ve terk mutlak, akıl hastalığı nispi boşanma sebebidir.
• Nispi sebepte olgunun yanında birliğin sürdürülemez hâle gelmesi de aranır.
• Dava sürerken tedbir nafakası, boşanma sonrası yoksulluk nafakası bağlanır.
• Yoksulluk nafakası eş lehinedir; çocuk giderleri için sayılmaz.
• Kişilik hakkı zedelenen eş kusurlu eşten manevi tazminat isteyebilir.

Soy bağı ve hısımlık

• Anne ile soy bağı doğum ve evlat edinmeyle kurulur.
• Tanıma, babalık davası, evlat edinme ve ana-babanın evlenmesi soy bağı kurar; reddi ise mevcut bağı kaldırır.
• Babalık davasını anne ve çocuk açar, biyolojik baba açamaz.
• Soy bağının reddi davası anne ve çocuğa birlikte yöneltilir; sonuçta biyolojik babayla bağ kendiliğinden doğmaz.
• Çocuk başka erkekle soy bağlıyken yapılan tanıma kesin hükümsüzdür.
• Evlilikten bir gün sonra doğan çocuğun babası da koca sayılır; evlilikte ana rahmine düşme için 180 gün esastır.
• Torun ile dede arasında ikinci derece alt soy-üst soy kan hısımlığı vardır.

Evlat edinme, velayet ve vesayet

• Tam evlat edinmede asıl aileyle bağ kesilir, mirasçılık da sona erer.
• Üstün yarar ilkesinde sevgi, bakım, eğitim önceliklidir; maddi imkân geri plandadır.
• Evlat edinenlerin çocuksuz olması şart değildir; evli kişi tek başına ancak istisnaen evlat edinebilir.
• Evlilik dışı doğan çocuğun velayeti anneye aittir; velayet sahibi ölürse diğer ebeveyne kendiliğinden geçmez.
• Vesayet altındaki çocuk evlat edinilirse vesayet biter ama çocuk ergin sayılmaz.
• Küçük, onay olmadan karşılıksız küçük hediye gibi işleri tek başına yapabilir.

Çocuk işçiliği

• Sanayide 18 yaşından küçüklerin gece çalıştırılması yasaktır (İş Kanunu m. 73).
• Bar, kabare, gazino, hamam gibi yerlerde 18 yaş altı çalıştırılamaz; spor salonu bu yasağın dışındadır.
• Sanat, kültür ve reklamda çocuk günde en çok 5, haftada en çok 30 saat çalışır.
• Zorunlu eğitimini bitirip okumayan çocuk günde en çok 7 saat çalışabilir.
• Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz.
• Bakanlık çalışma koşullarını, sağlık-gelişimi ve iş güvenliğini denetler; siyasi düşünceler dikkate alınmaz.

Ayırt etme gücü

Davranışın sonuçlarını ve tehlikesini kavrayıp akla uygun hareket edebilme yeteneğidir.

Tam evlat edinme

Çocuğun asıl ailesiyle bağlarının kesilip evlat edinenin ailesine katılmasıdır.

Tedbir nafakası

Boşanma davası boyunca eşin geçimi için hâkimce bağlanan geçici nafakadır.

Yoksulluk nafakası

Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe, daha az kusurlu olması koşuluyla ödenen nafakadır.

Yokluk

Yetkili memur önünde yapılmayan evliliğin hukuken hiç kurulmamış sayılmasıdır.

Mutlak butlan

Evlenmenin kamu düzeni nedeniyle hükümsüz sayılmasıdır; karar geleceğe etkilidir.

Soy bağının reddi

Var olan soy bağını ortadan kaldıran dava ve işlemdir.

Velayet

Ana babanın çocuğun kişiliği ve malı üzerindeki hak ve yükümlülüğüdür.

Vesayet

Kısıtlı veya velayet altında olmayan küçüklerin korunması için kurulan, vasi eliyle yürüyen düzendir.

Nispi boşanma sebebi

Olgunun yanında evlilik birliğinin çekilmez olmasının da aranması gereken sebeptir.

Bakım tedbiri

Çocuğun kurum bakımına veya koruyucu aileye yerleştirilmesidir.

• Mutlak sebep (zina, terk) ile nispi sebep (akıl hastalığı) karıştırılmamalı.
• Yokluk (imam nikâhı) ile butlan/iptal ayrı kavramlardır; butlan geçmişe etkili değildir.
• Tedbir nafakası dava sırasında, yoksulluk nafakası boşanma sonrasında bağlanır.
• Soy bağı kuran yollar ile reddi birbirinden ayrılmalı; ret davası kendiliğinden yeni baba doğurmaz.
• Akıl zayıflığı hastalık değildir ve ayırt etme gücünü tek başına kaldırmaz; sorularda sıkça yanlış şık olarak çıkar.