AUZEF Birey, Aileler ve Sosyal Hizmet Çıkmış Sorular

Ders, bireyle ve ailelerle yürütülen sosyal hizmetin kuramsal temellerini, müdahale sürecini, aile kuramlarını ve aile politikalarını ele alır. Sosyal hizmetin amaçları ve etik ilkeleri, kriz müdahalesi, psikanalitik, davranışçı ve sistem yaklaşımları ile Türkiye'deki aile hukuku ve çocuk koruma uygulamaları da konuya dahildir.

Sosyal hizmetin amaç, ilke ve temelleri

• Sosyal hizmet insan hakları ve sosyal adalet çerçevesinde iyilik halini, işlevselliği ve yaşam kalitesini artırmayı hedefler; yalnızca ekonomik gelişim amaç değildir.
• Bireyle sosyal hizmete vaka çalışması (casework) denir; odağı psikososyal değişimdir.
• Self determinasyon: müracaatçı adına karar verilmez, seçenekler sunulur ve onun iradesiyle aldığı kararlara saygı gösterilir.
• Mary Richmond'ın 1917 tarihli Sosyal Teşhis kitabı, mesleğin bilimsel temele oturduğu ilk önemli kaynaktır.
• Çalışmacı eklektik bir bilgi tabanına sahip olmalı; insan davranışını etkileyen çok boyutlu faktörleri bilmelidir.
• Çalışmacının yetki kaynakları kurum, müracaatçı, toplum, meslek ve yasalardır.

Planlı müdahale süreci

• Aşamalar sırasıyla: tanışma, ön değerlendirme, planlama, uygulama, son değerlendirme, sonlandırma, izleme.
• Son değerlendirme hedeflere ulaşma düzeyini ve değişimin boyutunu ortaya koyar.
• Görüşme sırası: karşılama, bilgi alma, bilgi verme.
• Müdahale sürecinde hazırlanan mesleki rapora Sosyal İnceleme Raporu (SİR) denir.
• Görev odaklı yaklaşım sosyal hizmetin kendi içinden doğmuştur ve işlevselliği kısa sürede artırmaya uygundur.

Kriz ve kriz müdahalesi

• Kriz terimini ilk kullanan Lindeman'dır.
• Ruhsal dengenin bozulması ile bunalımın ortaya çıkması arasındaki süre kriz dönemidir.
• Müdahale türleri: sistem odaklı, baskı odaklı, kısa süreli ve birey odaklı terapiler.
• Sistem odaklı müdahale, krizin yol açtığı hasarı sistemle çalışarak onarmayı hedefler.
• Kriz müdahale terapisi ilk kez sosyal çalışma kuruluşlarında uygulanmıştır.

Psikanalitik ve psikososyal yaklaşımlar

• Freud'un yapısal modeli id, ego ve süperegodan oluşur; ego, id'in istekleriyle gerçeklik ve üst benlik arasında denge kurar.
• Topografik modelde zihin bilinç, bilinç öncesi ve bilinç dışı olarak katmanlanır.
• Psikoseksüel dönemler: oral, anal, fallik, gizil ve genital.
• Psikososyal yaklaşım kişiyi çevresiyle birlikte ele alır; hedefi sosyal işlevselliktir. Gordon Hamilton 1937'de biçimlendirmiştir.
• Fonksiyonel yaklaşım, psikososyal yaklaşımın uygulamaya elverişli yönlerinden türetilmiştir.
• Adler'e göre çocukluk etkileşimlerinden doğan özgün davranış örüntüsü yaşam biçimidir.

Davranışçı ve bilişsel davranışçı yaklaşım

• Davranışsal yaklaşım gözlenebilen davranışlara yönelir.
• Pavlov'un klasik koşullanma kavramları: kendiliğinden geri gelme, genelleme, sönme, ayırt etme.
• Nötr uyarı duyusal tepki doğurur ama ilgili refleksi tetiklemez.
• Bilişsel davranışçı yaklaşımda hedefler nettir ve problemlere odaklanılır; kontrat ve ev ödevleri tekniktir.
• Bilişsel çarpıtmalar Aaron Beck'in yaklaşımına aittir.

Aile terapisi kuramları

• Sistem kuramı aileyi parçalarının toplamından büyük bir bütün sayar; temel kavramlar bütüncüllük, karşılıklı bağımlılık, ilişki, sınır ve dengedir.
• Bowen kuşaklararası kuramı genogram kullanır ve benlik ayrışmasını merkeze alır.
• Yapısal aile terapisinin öncüsü Salvador Minuchin'dir.
• Stratejik aile terapisi Jay Haley ile anılır; hiyerarşi tekniği güç dengesini ve karar yetkisini ele alır.
• Yaşantısal aile terapisinin öncüsü Virginia Satir'dir; stres kalıpları yatıştırıcı, suçlayıcı, hesaplayıcı ve dağıtıcıdır.
• Psikanalitik aile terapisi Freud'un kavramlarından yararlanır; katarsis psikodinamik kavramdır.

Aile, toplum ve aile politikaları

• Anayasa'nın 41. maddesi ailenin toplumun temeli olduğunu ve eşlerin eşitliğine dayandığını belirtir.
• Esping-Andersen refah rejimleri: liberal (ABD), muhafazakâr/korporatist (Almanya), sosyal demokrat (Kuzey Avrupa); Leibfried Güney Avrupa modelini ekledi.
• Feminist yaklaşım aileyi ataerkilliğin yeniden üretildiği alan olarak görür.
• Kadınların eğitim ve çalışma yaşamına katılımı evlenme eğilimini ve doğurganlığı düşürür.
• Durkheim'a göre modern toplumda uzmanlaşma artar ve organik dayanışma gelişir.

Aile hukuku ve çocuk koruma

• 1926 Medeni Kanunu İsviçre kanunu örnek alınarak hazırlanmıştır.
• 2002 tarihli Türk Medeni Kanunu'nda aile birliğini eşler birlikte yönetir; evlenme yaşı 17'dir.
• Velayet, boşanma sonrası ortak çocuğun bakımı, eğitimi ve temsiline ilişkin haktır; çocuğun üstün yararı esas alınır.
• Koruyucu aile olmak yasal koşullara bağlıdır: vatandaşlık, yaş aralığı, ilkokul mezuniyeti ve düzenli gelir.
• Yetiştirme yurtları kapatılmış, yerine Çocuk Evleri ve koruyucu aile uygulaması getirilmiştir.
• Boşanma nedenlerinden aile içi şiddet ve ailenin ekonomik sorunları iç etken; sanayileşme ve enflasyon dış etkendir.

Norm

Toplumda davranışı yönlendiren, yazılı ya da yazısız tüm kuralların genel adıdır.

Etik

Doğru davranışı ve ahlaki ilkeleri felsefi olarak arama disiplinidir.

Vaka çalışması

Birey veya aileyle yürütülen birebir sosyal hizmet müdahalesidir.

Self determinasyon

Müracaatçının kendi kararlarını verme hakkının tanınmasıdır.

Sosyal İnceleme Raporu

Müracaatçının durumunu ve ihtiyaçlarını içeren resmi mesleki rapordur.

Sınır

Bir sistemin veya alt sistemin nerede bitip diğerinin başladığını gösterir.

Genogram

Bowen yaklaşımında aile ilişkilerini kuşaklar boyunca gösteren şemadır.

Çifte dezavantajlılık

Bir kişide birden fazla dışlanma nedeninin birlikte bulunmasıdır.

Velayet

Reşit olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili hakkıdır.

Bilişsel harita

Bir ortamın düzen ve özelliklerinin zihindeki temsilidir.

Bilinç öncesi

Küçük çabayla kolayca bilince çıkabilen yaşantılardır.

Kriz dönemi

Ruhsal dengenin bozulması ile bunalımın ortaya çıkması arasındaki süredir.

• Id, ego ve süperego yapısal kuramın; bilinç, bilinç öncesi ve bilinç dışı topografik kuramın kavramlarıdır, karıştırılmamalıdır.
• Aile terapisi kuramları öncüleriyle eşleştirilmelidir: Minuchin yapısal, Satir yaşantısal, Haley stratejik, Bowen kuşaklararası.
• Liberal, muhafazakâr ve sosyal demokrat rejimler örnek ülkelerle birlikte öğrenilmelidir.
• Müdahale aşamalarının sırası sorulur; planlamadan sonra sonlandırma değil uygulama gelir.
• Self determinasyon ve onur gibi etik ilkeler müdahale odağı sayılmaz.