AUZEF Ahlak Felsefesi Çıkmış Sorular

Ahlak felsefesi, insan eylemlerini iyi ve kötü, erdem, özgürlük ve sorumluluk kavramları üzerinden inceler. Ders, Sokrates'ten Antik Çağ okullarına, Ortaçağ'dan Kant, Hegel ve Nietzsche'ye uzanan başlıca ahlak anlayışlarını karşılaştırmalı biçimde ele alır.

Temel kavramlar ve disiplinlerle ilişki

• Ahlak felsefesinin merkezinde eylemlerin yöneldiği amaç olan iyi ve karşıtı kötü bulunur.
• Ahlak, toplumsal ilişkileri düzenleyen kurallar bütünüdür; etik ise bu kuralları inceleyen kuramsal alandır.
• İnsanı ahlaksal varlık yapan şey içgüdü değil, akıl ve özgür iradedir.
• Bilgi felsefesi ve ontoloji ile bağ vardır; bilginin kaynağı tartışması davranışın kaynağı tartışmasına yansır.
• Özgürlük, sorumluluk, vicdan, ödev ve hak ahlak felsefesinin temel kavramları arasındadır.

Özgürlük, sorumluluk ve vicdan

• Sorumluluk özgür iradeden doğar; baskı altında karar veren kişi eyleminden sorumlu tutulamaz.
• Vicdan, zor altında bile iyi ile kötüyü hissettiği için özgürlükten daha bağımsız işler.
• Ödevin ahlaki değer taşıması için özgür bir iradeye dayanması gerekir.
• Özgürlük, doğal ve toplumsal gerçeklikten tümüyle kopuk olmak anlamına gelmez.
• İnsan özgürlüğü doğal (maddi) ve tinsel gerçekliğin birlikte etkisiyle belirlenir.

Sokrates, Sofistler ve Platon

• Sokrates erdemi bilgiyle özdeşleştirir; kötülük bilgisizlikten doğar. Bu tutum ahlaki entelektüalizmdir.
• Sokrates ebelik yöntemiyle kişinin kendi içindeki doğru bilgiyi sorularla açığa çıkarır; kesin bilgi iddia etmez.
• Sokrates zorunlu, nesnel ve evrensel olanı arar; kendini tanıma çabası sonuçsuz kalmayan değil süregiden bir arayıştır.
• Sofistler bireyi ölçü alır, ahlakı göreli sayar; kimileri güç hakkındır görüşünü savunur. Gorgias nihilisttir, retoriğe yönelir.
• Platon idealar kuramıyla ahlakın, adaletin ve güzelliğin kalıcı dayanağını idealar dünyasında görür; sistemli bir felsefe kurar.

Antik Çağ okulları ve Aristoteles

• Hedonizm hazzı en yüksek amaç sayar; Kirene Okulu'nun kurucusu Aristippos anlık bedensel hazzı önceler.
• Epikuros kalıcı ruhsal huzuru ve acının yokluğunu hedefler.
• Kinizmde amaç haz değil, sadelik ve bağımsızlıktır.
• Stoacılar dünyayı değiştirmek yerine ondan olumsuz etkilenmemeyi, iç özgürlüğü öne çıkarır.
• Aristoteles'te erdem, iki aşırılığın ortasındaki akılcı dengedir (altın orta); erdemler dianoetik ve pratik olarak ikiye ayrılır.
• Aristoteles'te mutluluk insanın kendi akılsal çabasıyla ulaştığı dünyevi bir amaçtır; Tanrı evrenin ereksel nedenidir.
• Aristokrasinin bozulmuş biçimi oligarşidir.

Ortaçağ ve Yeniçağ düşünürleri

• Augustinus hakikatin ölçütü olarak kilise otoritesi ile akıl ve vicdanı birlikte kabul eder.
• Empirizm hiçbir bilginin doğuştan olmadığını, hepsinin deneyimle edinildiğini savunur; Locke ahlaki normları mutlak saymaz.
• Hume'a göre ahlaki eylemin temelinde haz ve acı vardır; çağrışım ilkeleri benzerlik, bitişiklik ve neden-sonuçtur.
• Spinoza tek tözün Tanrı olduğunu savunur; kötülüğü var olma çabasına (conatus) aykırı davranmak olarak görür.
• Leibniz bölünmez, bağımsız tözler olan monadları temel alır; kötülüğü metafiziksel, fiziksel ve ahlaki olarak ayırır.
• Faydacılıkta (Bentham, Mill) eylemin ölçütü en çok kişiye sağladığı yarardır; pragmatizm de doğruluğu pratik sonuçta arar.

Kant ve Alman idealizmi

• Kant bilginin ne yalnızca akıldan ne yalnızca deneyden geldiğini savunur; uzay, zaman ve a priori kategoriler bilgiyi oluşturur.
• Kant sonuca değil ödeve bakar (deontolojik etik); kesin buyruk koşulsuz ve evrenseldir, buyruklar koşullu ve koşulsuz olarak ayrılır.
• Kant'a göre akıl sahibi insan bir amaçtır, salt araç olamaz.
• Fichte'de insan, bazı eylemleri çıkar gözetmeden kendi uğruna yapma itkisine sahiptir; özgürlüğün dayanağı aşkınsal bendir.
• Hegel'de özgürlük, öznel iradenin evrensel akılla uyuşması ve toplumsal kurumlarda somutlaşan düzenin tanınmasıdır.
• Schelling özgürlük ile tanrısal ve insani iyilik-kötülük sorunlarına odaklanır; iyilik, dürtüleri aklın denetimine bırakmaktır.

Modern ve çağdaş yaklaşımlar

• Schopenhauer akıl dışı bir yaşama iradesini esas alır; kurtuluş yolları estetik, ahlaki ve dinsel olandır.
• Nietzsche değerleri tarihsel ve kültürel kurgular sayar, perspektivizmi savunur; evrensel ilke kabul etmez.
• Varoluşçulukta (Sartre) varoluş özden önce gelir; insan seçimleriyle kendini kurar ve sorumludur.
• Pozitivizm yalnızca deneyle sınanabilen olgusal bilgiyi geçerli sayar.
• İdealizm maddi gerçekliği aşan ilkeleri kabul eder; materyalizm ahlakı maddi zeminde açıklar.
• Ahlaki davranışta bilgi ile iradenin rolü, entelektüalist ve volontarist yaklaşımları doğurmuştur.

Entelektüalizm

Erdemi bilgiyle özdeşleştiren, kötülüğü bilgisizliğe bağlayan görüş; Sokrates'e dayanır.

Volontarizm

Ahlaki davranışta iradeye ağırlık veren yaklaşım; entelektüalizmin karşısında yer alır.

Hedonizm

Hazzı ve acıdan kaçınmayı yaşamın en yüksek ahlaki amacı sayan öğretidir.

Ataraksia

Epikuros'un hedeflediği, acıdan uzak ruhsal dinginlik hâlidir.

Apatheia

Stoacıların dış olaylardan etkilenmeyerek ulaştığı iç özgürlük durumudur.

Mesotes (altın orta)

Aristoteles'te erdemin eksiklik ve fazlalık arasındaki akılcı denge olması.

Kesin buyruk

Kant'ta eylemin sonuca bakılmadan yalnızca ödev bilinciyle yapılmasını isteyen koşulsuz ilke.

Utilitarizm

Eylemin değerini çoğunluğa sağladığı yarar ve mutlulukla ölçen sonuççu kuramdır.

Maieutik

Sokrates'in sorularla kişideki doğru bilgiyi ortaya çıkarma yöntemi, ruhsal ebelik.

Kalokagathia

Antik Yunan'da güzel ile iyinin iç içe düşünüldüğünü gösteren kavramdır.

Monad

Leibniz'de evrenin temelini oluşturan bölünmez, bağımsız ve tekil töz.

Conatus

Spinoza'da varlığın kendi var oluşunu sürdürme çabasıdır.

• Sokrates sistem kurmaz ve kesin bilgi iddia etmez; Platon ise idealar kuramıyla sistemli felsefe kurar.
• Aristippos anlık bedensel hazzı, Epikuros acının yokluğunu ve ruhsal huzuru önceler; karıştırılmamalı.
• Conatus ve tek töz Tanrı görüşü Spinoza'ya aittir; Leibniz'e ya da Descartes'a atfedilmez.
• Kant ödev ve niyete bakar, faydacılık sonuca bakar; Kant'ın görüşünde yarar ölçüt değildir.
• Soruda içgüdü, güç haktır ya da Tanrı'nın lütfu gibi ifadeler görülürse genellikle yanlış şıktır; ahlakın dayanağı akıl ve özgür iradedir.