AUZEF Anayasa Hukuku Çıkmış Sorular

Anayasa Hukuku dersi; devletin kuruluşunu, hükümet sistemlerini, demokrasi ve seçim ilkelerini, Türk anayasa tarihini, temel hakları ve anayasa yargısını ele alır. Ayrıca TBMM'nin yapısı, yasama ile yürütme işlemleri ve normlar hiyerarşisi de işlenir.

Devlet, egemenlik ve düşünürler

• Devletin kurucu öğeleri ülke, millet ve egemenliktir; din zorunlu unsur değildir.
• Sosyal sözleşme kuramının temsilcileri Hobbes, Locke ve Rousseau'dur.
• Egemenliği mutlak ve sürekli en üstün güç olarak ilk sistemli işleyen düşünür Bodin'dir.
• Kuvvetler ayrılığını Kanunların Ruhu adlı eserinde Montesquieu savunmuştur.
• Devlet başkanlığına kalıtsal yolla gelinmesi monarşidir; cumhuriyette makam seçimle kazanılır.
• Federal devlette alt birimler iç işlerde özerktir; yetki uyuşmazlıklarını bağımsız yüksek mahkeme çözer.

Hükümet sistemleri

• Parlamenter rejimde yasama ve yürütme esnek ayrılır; hükümet meclisten çıkar ve güvenoyuna dayanır.
• Parlamenter sistemde devlet başkanı siyasi sorumluluk taşımaz; yürütme başının halkça seçilmesi bu sistemin özelliği değildir.
• Başkanlık rejiminde ayrılık katıdır; tipik örnek ABD'dir. Çift meclis bu sistemin ayırt edici özelliği sayılmaz.
• Yarı başkanlıkta halkça seçilen cumhurbaşkanı ile başbakan yürütmeyi paylaşır; en bilinen örnek Fransa'dır.
• Türkiye'de 2017 değişikliğiyle başbakanlık kalkmış, Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiştir.
• 1961 Anayasası parlamenter rejimi benimsemiştir.

Demokrasi ve seçimler

• Demokrasinin öğeleri düzenli seçimler, çok partililik, hakların güvencesi ve makamların seçimle belirlenmesidir.
• Adil yargılanma hakkı hukuk devleti ilkelerindendir; çift meclis ve yetki devri demokrasinin öğesi sayılmaz.
• Tek isimli-tek turlu basit çoğunluk sistemi İngiltere ve ABD'de uygulanır; her çevreden bir milletvekili çıkar.
• Gizli oy-açık sayım ilk kez 1950 seçiminde uygulanmıştır; 1946'da oy açık, sayım gizliydi.
• Silah altındaki erler, askerî öğrenciler ve hükümlüler oy kullanamaz; subaylar kullanabilir.
• Referandum, halk teşebbüsü gibi yarı doğrudan demokrasi araçları en yaygın İsviçre'de uygulanır.

Anayasa kavramı ve kurucu iktidar

• Asli kurucu iktidar savaş, işgal, devrim, darbe gibi kopuşlarda doğar ve hiçbir kurala bağlı değildir.
• Tali kurucu iktidar mevcut anayasanın usullerine uyarak değişiklik yapar; seçimle iktidar değişimi asli kurucu iktidar doğurmaz.
• Dünyanın ilk yazılı anayasası 1787 tarihli ABD Anayasası'dır.
• Yalnız temel ilkeleri düzenleyen kısa anayasaya çerçeve anayasa, ayrıntılı olana kazuistik anayasa denir.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye, değişimi sıradan kanunla aynı usule bağlı olduğu için yumuşak anayasadır.
• Anayasa hukukunun kaynakları arasında içtihat, içtüzük ve doktrin vardır; doktrin bağlayıcı değildir, özel hukuk sözleşmeleri kaynak değildir.

Türk anayasa tarihi

• Kanuni Esasi 1876'da ilan edilen ilk anayasamızdır; Heyet-i Mebusan seçilmiş üyelerden oluşur.
• Tanzimat Fermanı (1839) şekli anlamda anayasa değildir; eksik bir haklar kataloğu içerir.
• Cumhuriyetin ilk anayasası 1924 Anayasası'dır.
• Laiklik 1937'de anayasaya girmiştir; 1928'de devletin dininin İslam olduğu hükmü çıkarılmıştı.
• Anayasa yargısı ilk kez 1961 Anayasası ile kurulmuştur.
• 1982 Anayasası yaklaşık yüzde 91 oyla kabul edilmiştir; 1961 yaklaşık yüzde 61 destek almıştı.
• Hakkın özüne dokunulamaz ilkesi 2001 değişikliğiyle, bireysel başvuru 2010 değişikliğiyle gelmiştir.

Temel haklar

• Negatif statü hakları devletin müdahale edemeyeceği özel alanı korur; katılma hakları aktif, sosyal haklar pozitif statüdedir.
• Sınırlama ilkeleri kanunilik, öze dokunmama, ölçülülük ve demokratik toplum düzenine uygunluktur; idari vesayet bunlardan değildir.
• Temel haklar ancak kanunla düzenlenebilir.
• Olağanüstü dönemde de yaşam hakkı, maddi-manevi bütünlük, din ve vicdan hürriyeti ile masumiyet karinesi korunur; basın hürriyeti sınırlanabilir.
• Hak ve hürriyetler devletin bütünlüğünü bozmak veya demokratik, laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak için kullanılamaz.
• Aleniyet ilkesi gereği normlar Resmî Gazete'de yayımlanmadıkça bağlayıcı olmaz.

TBMM, yürütme ve işlemler

• Yasama yetkisinin genelliği: Anayasa'ya aykırı olmadıkça her konu kanunla düzenlenebilir.
• Suçun kaldırılması yasama işlemidir; atama ve yönetmelik yürütme işlemidir.
• Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yürütmenin düzenleyici işlemidir; 2017'den sonra niteliği köklü değişmiştir.
• İçtüzük meclisin iç işleyişini düzenleyen parlamento kararıdır; değişiklikleri Cumhurbaşkanı onayına sunulmaz.
• Başkanlık Divanı Başkan, başkan vekilleri, kâtip üyeler ve idare amirlerinden oluşur; parti genel başkanları yer almaz.
• Cumhurbaşkanı adayında kırk yaş ve yükseköğrenim aranır, milletvekili olmak şart değildir; olağanüstü hâli Cumhurbaşkanı ilan eder.
• Cumhurbaşkanı Bütçe Kanunu'nu geri gönderemez; bakanları atamak da onun yetkisindedir.
• Savaş hâlinde TBMM seçimleri bir yıl erteleyebilir; kanunda tarih yoksa kanun yayımdan sonraki 45. günde yürürlüğe girer.

Anayasa Mahkemesi ve norm denetimi

• Anayasa Mahkemesi 15 üyelidir; üyeleri Cumhurbaşkanı ve TBMM seçer.
• Esas yönünden iptal davası yayımdan itibaren 60 gün, şekil yönünden 10 gün içinde açılır.
• Soyut norm denetimi yetkili kişi ve organların doğrudan başvurusuyla işler.
• Somut norm denetimine yalnız davaya bakan mahkeme başvurur; kamu görevlileri başvuramaz.
• Normlar hiyerarşisinin en alt basamağı yönetmeliktir.

Teamül

Yazılı olmadığı halde devlet organlarınca uzun süre uygulanan ve uyulması gerektiği kanaatiyle yerleşen kural.

Asli kurucu iktidar

Hukuki bir sınıra bağlı olmadan yeni anayasa yapan, kopuş dönemlerinde doğan iktidar.

Tali kurucu iktidar

Mevcut anayasanın öngördüğü usullerle onu değiştiren iktidar.

Negatif statü hakları

Devletin karışamayacağı, kişinin dokunulmaz özel alanını koruyan haklar.

Soyut norm denetimi

Yetkili kişi ve organların yürürlükteki bir normun Anayasa'ya aykırılığını doğrudan Anayasa Mahkemesine götürmesi.

Somut norm denetimi

Bir davada uygulanacak kuralı Anayasa'ya aykırı bulan mahkemenin itiraz yoluyla başvurması.

Halk teşebbüsü

Seçmenlerin imza toplayarak kanun çıkarılmasını istemesi ya da kanun teklif etmesi.

Yasama yetkisinin genelliği

Anayasa'ya aykırı olmamak şartıyla her konunun kanunla düzenlenebilmesi.

İçtüzük

Meclisin çalışma usullerini belirleyen parlamento kararı niteliğindeki metin.

Aleniyet ilkesi

Normların Resmî Gazete'de yayımlanmadan bağlayıcı olmaması.

Çerçeve anayasa

Yalnızca temel ilkeleri düzenleyen kısa anayasa.

• Parlamenter, başkanlık ve yarı başkanlık ayrımında yürütme başının seçilme biçimi ve yasama-yürütme ilişkisine bakılmalı; örnek ülkeler Fransa ve ABD karıştırılmamalı.
• Süreler karıştırılmamalı: esas iptali 60 gün, şekil iptali 10 gün; kanunda tarih yoksa yürürlük 45. gün.
• Asli kurucu iktidar ile tali kurucu iktidar, soyut norm denetimi ile somut norm denetimi sık karıştırılır.
• Yıllar ezberlenmeli: 1876 Kanuni Esasi, 1937 laiklik, 1950 gizli oy, 2001 öze dokunmama, 2010 bireysel başvuru, 2017 sistem değişikliği.
• Olumsuz kökle sorulan sorularda (hangisi değildir) demokrasi öğeleri, olağanüstü dönemde korunan haklar ve Başkanlık Divanı üyeleri listeleri iyi bilinmeli.