AUZEF Bebeklik Döneminde Gelişim ve Eğitim Çıkmış Sorular

Ders, bebeklik ve çocukluk boyunca fiziksel, bilişsel, dil, duygusal-sosyal ve ahlaki gelişimi; gelişim kuramlarını ve ergenlikte yaşanan değişimleri ele alır. Kalıtım ile çevrenin etkileşimi ve farklı kuramcıların açıklamaları temel eksendir.

Fiziksel ve motor gelişim

• Küçük kas hareketleri ince motor becerisidir; ipe boncuk dizmek buna örnektir, kaba motor sayılmaz.
• Lokomotor hareketlerde beden yer değiştirir: yürüme, koşma, adımlama. Dönme ve salınım olduğu yerde yapılır.
• Gesell, motor becerilerin belirli yaş ve sırada ortaya çıktığını savunan olgunlaşma kuramının öncüsüdür.
• Thelen'e göre refleksler katı programlar değildir; vücut ağırlığı, kas tonusu ve çevreyle yönlendirilebilir.
• Orta çocuklukta kemikler kaslardan hızlı büyür; bu durum büyüme ağrılarına yol açar.
• Kalıcı diş sayısı yaklaşık 12 yaşında 28'e ulaşır.

Beyin gelişimi

• Plastisite, beynin hasarlı bölge işlevini başka bölgelerle telafi edebilmesidir; çocuklukta daha yüksektir.
• Serebral lateralizasyon, iki yarıküre arasındaki yapı ve işlev ayrışmasıdır.
• Miyelinizasyon, sinir hücrelerinin yağlı kılıfla yalıtılmasıdır; iletimi hızlandırır, ergen bilişine katkı verir.
• Prefrontal korteks muhakeme, dikkat ve bilişsel kontrolle ilişkilidir.
• Kalıtım-çevre tartışmasında asıl soru, ikisinin birbirini nasıl etkilediğidir.

Bilişsel gelişim kuramları

• Piaget dönemleri sırayla: duyu motor, işlem öncesi, somut işlemler, soyut işlemler.
• Korunum, görünüm değişse de miktarın sabit kaldığını anlamaktır; somut işlemler döneminde kazanılır.
• Somut işlemler dönemi orta çocukluğa denk gelir; soyut kavramlarla işlem yapma bu dönemde beklenmez.
• Vygotsky: yakınsak gelişim alanında yetişkin geçici destek (iskele) verir, çocuk ustalaştıkça destek çekilir.
• Bilgi İşleme Kuramı zihni bilgi alma, depolama ve kullanma süreçleriyle açıklar; dikkat ilk basamaktır.
• Soyut işlemler dönemindeki ergen hipotez kurar ve davranışlarının uzun vadeli sonuçlarını kestirir.

Dil ve erken okuryazarlık

• Dil, 4-5 yaşlarında kolay ve doğru kullanılan bir araç haline gelir.
• 3-6 yaş, gramer kurallarına uygun konuşma dönemidir.
• Psikolinguistik kuram dil edinimini olgunlaşma gibi kendiliğinden gerçekleşen bir süreç sayar.
• Yazı farkındalığı, yazının liste, mektup gibi farklı amaçlara hizmet ettiğini fark etmektir.
• Yazma denemelerinin ilk basamağı denetimsiz çizgilerin çizildiği ilk karalama evresidir.

Duygusal, sosyal ve kişilik gelişimi

• Freud'un dönemleri: anal, fallik, latent (6-11 yaş), genital; anal döneme takılma cimrilikle ilişkilidir.
• Fallik dönemde cinsiyet farkı keşfedilir; karşı cinsten ebeveyne yakınlık görülür.
• Erikson: bebeklikte güvene karşı güvensizlik, 4-6 yaşta girişimcilik karşısında suçluluk, okul çağında yeterlilik.
• Bağlanma kuramında anne dönünce çabuk yatışan bebek güvenli bağlanma gösterir.
• Küçük Albert Deneyi klasik koşullamayı gösterir.
• Ebeveyn tarzlarında sıkı denetleyen ve duygusal ihtiyaca yanıt vermeyen tarz otoriter olandır.
• Mizaç doğuştan gelir; tepki şiddeti, hareketlilik ve dikkati içerir.

Cinsiyet gelişimi ve oyun

• Sosyal Öğrenme Kuramı'na göre çocuk cinsiyet rollerini model alma ve pekiştirmeyle edinir.
• Toplumsal cinsiyet kimliği 2-3 yaşta, cinsiyet sürekliliği daha sonra kazanılır.
• İşlevsel oyun bedensel tekrarlara dayanır; koşmak buna örnektir.
• İş birlikçi oyun ortak hedef için rol ve fikir paylaşılan en gelişmiş sosyal oyundur.
• Olumlu sosyal davranış yardım, paylaşma ve teselli gibi gönüllü eylemlerdir.

Ahlak gelişimi

• Piaget'te ilk evre dışsal kurallara bağlı (heteronom) ahlaktır; kurallar değişmez, yargı sonuca göre verilir.
• Kohlberg'de kişiler arası uyum aşamasında niyet önemlidir; evrensel ilkeler en üst aşamadır.
• Skinner ahlakı pekiştireçle öğrenilen davranış sayar; Bandura sosyal öğrenme ve öz denetimi vurgular.
• Freud ahlakı suçluluk ve utanç gibi duygular üzerinden açıklar.

Ergenlik

• Kız çocuklarında ergenliğin en belirgin işareti ilk adet kanamasıdır.
• Ergenlikte kızlarda ve erkeklerde androjen salgısı artar.
• Hayali seyirci, ergenin sürekli izlendiğini düşünmesidir (Elkind).
• Marcia'ya göre ipotekli kimlik, anne babanın seçtiği rollerin sorgulamadan benimsenmesidir.
• Erken ergenlikte benlik saygısı genellikle düşer; Margaret Mead ergenliğin kültürel yönünü göstermiştir.
• Ekran, yağlı beslenme ve hareketsizlik birleşince obezite görülebilir.

Yakınsak gelişim alanı

Çocuğun tek başına yapabildikleri ile yardımla başarabilecekleri arasındaki aralık.

İskele oluşturma

Yetişkinin verdiği, çocuk yetkinleştikçe azalan geçici destek.

Korunum

Biçim değişse de miktarın aynı kaldığını kavrama.

Plastisite

Beynin hasarı başka bölgelerle telafi edebilme esnekliği.

Miyelinizasyon

Sinir liflerinin yağlı kılıfla sarılarak iletimin hızlanması.

Serebral lateralizasyon

Beyin yarıküreleri arasındaki işlev ve yapı farklılaşması.

Mizaç

Doğuştan gelen, tepki yoğunluğu ve aktivite düzeyini kapsayan huy yapısı.

Heteronom ahlak

Kuralları değişmez sayıp davranışı sonuca göre yargılayan dönem.

Prososyal davranış

Başkasının yararına yapılan gönüllü yardım ve paylaşma.

Hayali seyirci

Ergenin herkesin kendisini izlediğine inanması.

İpotekli kimlik

Otoritenin seçtiği rolleri araştırmadan kabul etme.

Cinsiyet sürekliliği

Cinsiyetin yaşam boyu değişmeyeceğini anlama.

• İnce motor (boncuk dizme) ile kaba motor (koşma, adımlama) hareketlerini karıştırma.
• Somut işlemler (7-11 yaş) ile soyut işlemler (ergenlik) dönemlerini ayır; soyut düşünme ikincisine aittir.
• Yakınsak gelişim alanı alanın kendisidir, yapı iskelesi bu alanda verilen destektir.
• Thelen dinamik sistemler ve motor gelişimle, Gesell olgunlaşma ile anılır.
• Bilişsel canlandırma (film yıldızı hayali) sosyo-duygusal süreç sayılmaz.