AUZEF Felsefe Tarihi Sorunları I Çıkmış Sorular

Ders, felsefenin Miletos'ta doğuşunu, doğa filozoflarından Sofistlere, Sokrates, Platon ve Aristoteles'e, Helenistik okullardan Orta Çağ tümeller tartışmasına ve modern dönem akılcı-deneyci düşünürlere uzanan çizgiyi ele alır. Varlık, bilgi ve ahlak sorunları bu düşünürlerin görüşleri üzerinden işlenir.

Felsefenin doğuşu ve doğa filozofları

• Felsefe, ticaret yollarının kesiştiği ve zengin bir liman kenti olan Miletos'ta doğdu; kültürel etkileşim özgür düşünceyi besledi.
• Mitolojinin 'her şey nasıl başladı' sorusu felsefeye varlığın kökeni (arkhe) sorunu olarak geçti, yanıt akılla arandı.
• Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes Miletos Okulu'nun doğa araştırmacılarıdır; Thales arkhe olarak suyu göstermiştir.
• Anaksimandros'un ilkesi diğerlerine göre daha soyuttur.
• Empedokles dört kök (toprak, su, hava, ateş) ile sevgi ve nefreti; Anaksagoras ise düzen kurucu güç olarak Nous'u öne sürdü.
• Pythagoras varlığı sayılarla açıkladı; toprak onun arkhesi sayılmaz.

Değişim, varlık ve atomculuk

• Herakleitos her şeyin sürekli aktığını savundu; nehir benzetmesi ve ateş arkhesi ile logos kavramı ona aittir.
• Parmenides değişimi reddetti, varlığı tek ve değişmez saydı; Herakleitos ile karşıt kutuplardadır.
• Leukippos ve Demokritos atomculuğun temsilcileridir; oluş, atomların birleşip ayrılmasıdır.
• Demokritos'a göre atomların hareketi amaçsız, mekanik ve zorunlu yasalara bağlıdır.
• Varlık, var olan her şeyi kapsayan en geniş felsefi kavramdır.

Sofistler ve Sokrates

• Doğa filozoflarının ardından Sofistler ilgiyi insana, topluma, kültüre ve dile çevirdi.
• Protagoras ve Gorgias bilgide görelilik savundu; mutlak doğruyu reddettiler.
• Gorgias'ın üç tezi: hiçbir şey yoktur, olsa bilinemez, bilinse anlatılamaz; bu tezler Parmenides'e karşıdır.
• Sokrates felsefeyi doğadan insan davranışına yöneltti; 'nedir?' sorusuyla kavramın değişmez doğasını arar.
• Sokrates'e göre bilgi erdemdir; aradığı bilgi (episteme) kesin ve mutlaktır, göreli değildir.
• Kendini Atina'yı uyandıran bir at sineğine benzetti; sorgulanmamış yaşam değersizdir.

Platon

• Bölünmüş çizgi, görünenler (doxa) ile kavrananlar (episteme) dünyasını ayırır.
• İdealar kalıcı ve değişmez asıllardır; duyusal şeyler onlardan pay alan kopyalardır.
• İdealar hiyerarşisinin zirvesinde İyi ideası yer alır; Güneş benzetmesiyle anlatılır.
• Bilginin dayanağı anımsamadır; bilgi kesin, kalıcı ve düzenlidir.
• İdeal devlet filozof kral tarafından yönetilir.

Aristoteles

• Mantık düşünce ve varlığı incelemede araçtır; dil-düşünce-varlık ilişkisi kategorilerle ele alınır.
• Kategoriler arasında töz, nicelik, nitelik, ilişki, yer, zaman ve etkinlik bulunur; değerler (güzel, iyi) yoktur.
• Etkinlikler üçe ayrılır: theoria (bilmek için bilmek), praksis (eylem), poiesis (üretim).
• Dört neden: maddi, formel, fail ve ereksel; eserin yapılış amacı ereksel nedendir.
• Karakter erdemleri sonradan eğitim ve alışkanlıkla kazanılır; ölçülülük, aşırılık ile eksiklik arasındaki ortadır.

Helenistik felsefeler ve Orta Çağ

• Helenistik okulların ortak yönü eyleme yönelmek, yani mutlu yaşamın pratiğidir.
• Kinikler (Diyojen, Antisthenes) toplumsal değerleri reddeder; arete doğayla uyumlu yaşamaktır, haz insanı köleleştirir.
• Epikuros hazcıdır; huzurun önündeki engel ölüm ve tanrı korkusudur.
• Porphyrios'un Isagoge'si tümeller tartışmasını başlattı; gerçekçilik tümelleri bağımsız varlık sayar, adcılık yalnızca ad sayar, kavramcılık zihinde kavram sayar.
• Farabi 'İkinci Öğretmen'dir; İskenderiye bilgi birikiminin Bağdat'a aktarılmasında köprüdür; İbnü'r Ravendi Dehriyye'ye bağlıdır.

Modern dönem: akılcılar ve deneyciler

• Descartes üç töz kabul eder: Tanrı, düşünen töz, cisimsel töz; doğa amaçsal değil makine gibidir.
• Leibniz'in monadları bölünemez, uzamsız ve sürekli değişen birimlerdir; 'pencereleri yoktur', dışa kapalıdır.
• Locke doğuştan ideyi reddeder; ideler zihindedir, bilgi sezgisel, tanıtlamalı ve duyusal olmak üzere üç derecedir.
• Berkeley'e göre var olmak algılanmaktır; ilk ideleri zihne Tanrı yerleştirir, ruh cisimsel değildir.
• Hume ideleri izlenimlerin soluk kopyaları sayar ve deneyciliği kuşkuculuğa götürür.
• Kant'ta fenomen bilinen görünüştür, numen (kendinde şey) bilinemez; Bacon ön yargılara idoller der.

Arkhe

Evrenin ilk nedeni ve temel öğesi olan kök ilke.

Logos

Herakleitos'ta evrendeki değişimi düzenleyen ilke.

Nous

Anaksagoras'a göre kaostan düzeni getiren akıl.

Episteme

Kesin, kalıcı ve mutlak bilgi; doxa ise görünüşe dayalı bilgidir.

Methexis

Duyusal şeylerin ideadan pay alması.

Arete

Erdem; Sokrates'te bilgiyle özdeştir.

Theoria, praksis, poiesis

Aristoteles'in bilme, eylem ve üretim alanları.

Monad

Leibniz'in bölünemez, ruhsal, etkin evren birimi.

İzlenim ve ide

Hume'da canlı algı izlenimdir, solmuş kopyası ide olur.

Numen

Kant'ta nesnenin bilinemeyen kendinde gerçekliği.

İdoller

Bacon'a göre zihni bulandıran önyargılar.

Tümeller sorunu

Cins ve türlerin gerçekten mi yoksa zihinde mi var olduğu tartışması.

• Herakleitos (sürekli değişim) ile Parmenides (değişimsizlik) sık çift olarak sorulur; Gorgias ise Parmenides'e karşı çıkar.
• Locke'ta bilgi dereceleri üçtür; Berkeley birincil-ikincil nitelik ayrımını reddeder; Hume izlenimden ide türetir.
• Gerçekçilik, adcılık ve kavramcılık karıştırılmamalı; adcılık tümelleri insandan bağımsız saymaz.
• 'Olamaz' tipi sorularda seçeneği tersine çevir: Sokrates'te bilgi kesindir, Platon'da düzensizlik bilgi niteliği değildir, monadlar değişmez değildir.
• Aristoteles kategorilerinde nicelik vardır, güzel ve iyi gibi değerler yoktur.